Ανάμεσα σε 2 αιώνες
Έτος έκδοσης 2008
Διαβαστε επιλεκτικά:
Τα δοκίμια του παρόντος τόμου περιέχουν μερικά θέματα άκρως επίκαιρα και κάποια άλλα πιο διαχρονικά. 0 αναγνώστης θα παρατηρήσει ότι σε πολλά απ’ αυτά—ενώ ο συγγραφέας παίρνει σαφώς θέση—, προτιμά να ακονίζει τις κεραίες του αναγνώστη, να θέτει περισσότερο ερωτήματα παρά να δίνει λύσεις ή να οδηγεί σε απαντήσεις. Τις απαντήσεις μπορεί να τις δώσει ο καθένας μόνος του. Άλλωστε, σύμφωνα με το δοκίμιο με τίτλο Η δυναμική της ερώτησης, προτιμότερο είναι να θέτει κάποιος ερωτήσεις παρά να δίνει οριστικές απαντήσεις στα δύσκολα και επίμαχα θέματα. Ο Νίτσε έλεγε ότι τα δυνατά ζητήματα απαιτούν ή να σωπαίνεις ή να μιλάς δυνατά. Δυνατά θα πει ωμά και καθαρά. Έτσι, σε μερικά δοκίμιά μου νομίζω ότι μιλώ δυνατά, δηλαδή ωμά και καθαρά. Χωρίς υπεκφυγές και αδιαφορώντας αν δυσαρεστήσω κάποιους. Γιατί καθήκον του συγγραφέα είναι να προβληματίζει, να αφυπνίζει διάνοιες και συνειδήσεις, εκεί που πολλοί κοιμούνται ή νομίζουν πως έχουν τις απαντήσεις. Όπως έλεγε ο Νορμπέτο Μπόμπιο: «Το καθήκον των ανθρώπων της κουλτούρας είναι να σπέρνουν αμφιβολίες εκεί που οι άλλοι έχουν βεβαιότητες, αφού δεν υπάρχει μια μοναδική και οριστική λύση στα προβλήματα της ανθρώπινης κοινωνίας».
Γι’ αυτούς τους λόγους τόλμησα να παρουσιάσω τα νέα μου δοκίμια με την ελπίδα ότι θα προκαλέσουν νέες γόνιμες σκέψεις, νέες δονήσεις, νέες ερωτήσεις. Το μόνο που φοβούμαι είναι να μην συμβεί αυτό που είπε κάποιος: «Μόλις βρήκα κάποιες απαντήσεις στις ερωτήσεις μου, είχαν αλλάξει όλες οι ερωτήσεις…»
Κριτικές
Όταν ο Νίτσε έγραφε πως τα δύσκολα ζητήματα απαιτούν ή να σωπαίνεις ή να μιλάς δυνατά, φαντάζομαι πως αναφερόταν στο χρέος όχι μόνο των πνευματικών ανθρώπων αλλά και κάθε σκεπτόμενου πολίτη να μην αποδέχεται τη συνωμοσία της σιωπής συντασσόμενος με ένα κατεστημένο αλλοτρίωσης. Αντίθετα, προβάλλοντας τη γόνιμη αμφισβήτηση να αφυπνίζει και να αφυπνίζεται σ’ ένα κλίμα εγρήγορσης και διαρκούς ευθύνης. Αυτή την αέναη εναλλαγή βεβαιοτήτων και αμφισβητήσεων παρατηρούμε να υπηρετεί ο Δημήτρης Τσινικόπουλος με το πρόσφατο βιβλίο του «Ανάμεσα σε δυο αιώνες», όπου μια συλλογή 36 δοκιμίων ευελπιστεί να θέσει ερωτήματα, παρά να τοποθετηθεί κατηγορηματικά προτείνοντας ντιρεκτίβες. Μ’ αυτό τον τρόπο αποφεύγει να συμμετέχει στο φαύλο κύκλο των οριστικών λύσεων που όχι μόνο ακυρώνουν την ίδια τη δυναμική των ερωτήσεων αλλά επαναφέρουν το δογματισμό, τον οποίο με τόσο κόπο ανάλογα συγγραφικά εγχειρήματα προσπαθούν να πείσουν ότι τον αντιμάχονται. Ενώ προσεγγίζει θέματα επίκαιρα, όπως για παράδειγμα «Η άνοδος του ανορθολογισμού», «Ένας κόσμος μινιμαλιστικός» καθώς και θέματα που σχετίζονται με τις μεταβαλλόμενες κοινωνικές αντιλήψεις, δε διστάζει να τοποθετηθεί και επί υπαρξιακών ζητημάτων όπως «η ευεργεσία της αυταπάτης», η «φοβοφοβία», προκειμένου να ευαισθητοποιήσει τους αναγνώστες αναφερόμενος τόσο στον έξω όσο και στον έσω άνθρωπο. Στο μεγαλύτερο άλλωστε μέρος των δοκιμίων διαφαίνεται η πρόθεση του συγγραφέα να θέσει το άτομο και την αδύναμη φύση του στο επίκεντρο του προβληματισμού του. Άλλωστε, η αναδιάρθρωση των κοινωνικοπολιτικών δομών υποδεικνύει ως επιβεβλημένη την ανάδειξη του ανθρώπου στο επίπεδο του προσώπου και υποκειμένου και όχι στο επίπεδο του μέσου για κάθε σκοπό. Αποσκοπώντας να απευθυνθεί στον μέσο αναγνώστη επιλέγει την άμεση και απλή γραφή που καθιστά προσιτά στον καθένα κοινωνικά και ηθικά θέματα τα οποία ταλάνισαν την ανθρωπότητα από το τέλος του εικοστού μέχρι και τις αρχές του εικοστού πρώτου αιώνα. Τόσο η επιλογή των θεμάτων όσο και οι σαφείς ή ασαφείς τοποθετήσεις του ουσιαστικά στοχεύουν στη σκιαγράφηση του σύγχρονου πολιτισμού που, αν και διέγραψε αλματώδη πορεία στον τομέα των υλικοτεχνικών κατακτήσεων, εντούτοις η ποιότητα ζωής σ’ αυτόν δε συμπορεύεται με τους ρυθμούς αυτής της εξέλιξης. Μια πλειάδα συμπεριφορών και γεγονότων που καταλήγουν στην αλαζονεία και το θρίαμβο των ενστίκτων αποδεικνύεται πως εκκινούν τόσο από το φόβο όσο και από τη δυσαρμονική σχέση του ατόμου με τον εαυτό του. Το προσωπείο αντικαθιστά το πρόσωπο, ενώ η πνευματική εγρήγορση που υπόσχεται να ανιχνεύσει την ουσία των όντων ευνουχίζεται συστηματικά από τις έτοιμες και ασφαλείς «αλήθειες» των ξένων εμπειριών. Ως εκ τούτου, κάθε απόπειρα αφύπνισης έστω και μέσω της υπενθύμισης γνωστών σε όλους θεμάτων, καθοριστικών όμως για μια πρωτογενή εποπτεία των δύο κόσμων, συνιστά - αν μη τι άλλο - σεβαστή απόπειρα παρενόχλησης παχυλών συνειδήσεων.
Ευτυχία Αλεξάνδρα Λουκίδου
Σχόλια