Δημήτρης Τσινικόπουλος

Συνέντευξη στη Βίκυ Μπαϊρακτάρη για το βιβλίο "Η Αποστροφή και η Εκτροπή" (2026-08-26)

2026-09-19T14:57:40+03:00

Ένα μικρό κόκκινο βιβλίο τσέπης που θα σε κάνει να ξανά σκεφτείς.

Σε μια εποχή όπου όλα κινούνται γρήγορα και η πληροφορία κατακλύζει την καθημερινότητά μας, ένα βιβλίο αφορισμών έρχεται να μας υπενθυμίσει την αξία της στάσης, της παρατήρησης και του στοχασμού.
Με αφορμή το «Μικρό κόκκινο βιβλίο», ο συγγραφέας Δ.Τσινικοπουλος μιλά για τη σοφία, την εμπειρία, την ανθρώπινη φύση και την ανάγκη να βλέπουμε την πραγματικότητα πέρα από τις εύκολες ατάκες και το «φαίνεσθαι».
670 αφορισμοί ως αφορμές για σκέψη, προβληματισμό και -ίσως μια διαφορετική ματιά στη ζωή.

Τι είναι σοφία; Πώς ορίζετε τη σοφία με δικά σας λόγια, μακριά από θεωρίες;
Στο ερώτημα αυτό θα απαντούσα ως εξής:” σοφία είναι κατ ‘εμέ, βιωμένη, εμπειρική γνώση, κατασταλαγμένη. Όχι πληροφορία, η απλή γνώση, ούτε φυσικά γνώμη κάποιου διανοούμενου η κάποιων αναγνωρισμένων σοφών. Η βιωμένη εμπειρική γνώση, είναι σοφία, διότι δεν είναι δανεισμένη γνώση. Είναι προσωπική. Σοφός είναι ο άνθρωπος που σέβεται και εφαρμόζει στη ζωή του διαιώνιες ηθικές αρχές και αξίες όπως: ελευθερία, ισοτιμία, αλληλοσεβασμός, αλληλεγγύη, προσφορά στους αναξιοπαθούντες κλπ. Σοφός σε τελευταία ανάλυση είναι ο έχων ορθή φρόνηση όπως θα έλεγε και ο Αριστοτέλης.

Υπάρχει κάποιο απόφθεγμα στο βιβλίο που γράφτηκε μετά από μια σκληρή προσωπική ήττα;
Δεν είχα κάτι το συγκλονιστικό στη ζωή μου, αν και κάποιοι αφορισμοί είναι καταστάλαγμα παρατήρησης του τι συμβαίνει στους ανθρώπους, πράγματα είτε καλά, είτε άσχημα, μη επιθυμητά. Το ρητό μου: ” Ο θάνατος αγαπημένου προσώπου σε κάνει να δεις την αξία της ζωής πάλι από την αρχή”, είναι νομίζω διαχρονικής εφαρμογής. Έχω μια γενική, διερευνητική ματιά πάνω στην ανθρώπινη φύση, γιατί αυτό ακριβώς κάνει αυτή η συλλογή των ρητών μου. Εγώ βλέπω, παρατηρώ, κρίνω, επικρίνω, επευφημώ κλπ και με τα ρητά και τους αφορισμούς μου, κάνω τον αναγνώστη να δει με άλλο μάτι κάποια κοινά ίσως πράγματα…Του θέτω θέματα προς συν- ζήτηση.

Ατάκα ή αλήθεια; Πώς ξεχωρίζουμε έναν βαθύ στοχασμό από ένα εντυπωσιακό «σλόγκαν» για τα social media;
Η ατάκα είναι κάτι το επιφανειακό, το εντυπωσιακό, ένα ευφυολόγημα… Μπορεί να περιέχει κάποιο ψήγμα αλήθειας. Λέγεται περισσότερο ως σλόγκαν για τα πλήθη ή για τα σόσιαλ μίντια. Την χρησιμοποιούν κυρίως οι πολιτικοί, οι δημαγωγοί, οι δημοκόποι, οι λαϊκιστές, οι Influencers. Αντίθετα, ο ώριμος στοχασμός, είναι προϊόν βαθιάς γνώσης, εμπειρίας, κατασταλαγμένης γνώσης και σοφίας, δοκιμασμένης μέσα στο χωνευτήρι του χρόνου…

Τι μάθατε για τον εαυτό σας; Ποια ήταν η πιο απρόσμενη αποκάλυψη που κάνατε για εσάς κατά τη συγγραφή;
Η συγγραφή του βιβλιαρίου αυτού έγινε σε μεγάλο διάστημα, πάνω από μια 10ετία. Είναι καταγραφή σκέψεων, στοχασμών, κρίσεων, παρατηρήσεων, συναισθημάτων καταστάσεων και άλλων ψυχικών διεργασιών. Τα περισσότερα ρητά κινούνται μεταξύ πρόζας και ποίησης. Εκείνο που απεκόμισαν περισσότερο από την καταγραφή τους είναι ότι χρειάστηκε να “αποβάλλω το περιττό”. Χρειάστηκε δηλ. να συσφίξω το λόγο, να τον κάνω όσο το δυνατόν πιο λιτό, περιεκτικό, απέριττο, αφού αυτός είναι ο σκοπός του γνωμικού λόγου. Ο αφορισμός οφείλει να αφήσει το αποτύπωμά του στη διάνοια και στην καρδιά του αναγνώστη, όχι μόνο με το περιεχόμενό του αλλά και με την διατύπωσή του, τη φόρμα του. Προσπάθησα λοιπόν, να γίνω, όσο μπορούσα πιο ακριβής, πιο περιεκτικός. Ήταν μια ωραία άσκηση για μένα. Ο συγγραφέας πρέπει να είναι ένας διαρκώς ασκούμενος τόσο στη ζωή όσο και στη γραφή.

Γιατί να σας διαβάσει κάποιος σήμερα; Σε έναν κόσμο που βιάζεται, τι έχει να κερδίσει ο αναγνώστης αφιερώνοντας χρόνο σε μικρές προτάσεις;
Επειδή ο σημερινός κόσμος είναι βιαστικός και βομβαρδίζεται κυριολεκτικά από παντός είδους πληροφορίες συνεχώς από το ίντερνετ, τα ΜΜΕ, και τα social media κλπ, το μικρό το δεμας βιβλιαράκι μου σε “σχήμα βιβλίου τσέπης”, είναι νομίζω το κατάλληλο ανάγνωσμα .. Μπορεί να αφιερώσει κανείς ελάχιστο χρόνο, να διαβάσει τυχαίως όπου θέλει, ό,τι θέλει, σε οποιαδήποτε σελίδα, έναν, δύο, τρεις αφορισμούς, και να μετά από αρκετή ώρα, για να στόχαστρο πάνω σε αυτά.. Να συμφωνήσει ή να διαφωνήσει… Αδιαφορούν. Στόχος μου είναι να αφυπνίσει τον αναγνώστη, να τον βγάλω από την ακηδία, την χαύνωση, και τη διαβουκόληση των ΜΜΕ, και να τον κάνω να σκεφτεί η να ξανασκεφτεί πάνω σε μια μεγάλη ποικιλία θεμάτων …από τα πιο μικρά και ασήμαντα της καθημερινότητας, μέχρι τα πιο μεγάλα και σημαντικά …αναζητώντας το ουσιαστικό νόημα της ζωής..

Ποια βεβαιότητα κατέρρευσε; Υπάρχει κάποια σκέψη που είχατε παλαιότερα και, γράφοντας το βιβλίο, συνειδητοποιήσατε ότι είχατε λάθος;
Βεβαιότητα που να κατέρρευσε ιδιαίτερα δεν έχω.. Το μικρό κόκκινο βιβλίο μου όπως συνήθως το ονομάζω, περιέχει σκέψεις κ αφορισμούς, που είναι καταστάλαγμα εμπειρίας και παρατήρησης μακράς πορείας. Δεν εντοπίζω κάποιο λάθος, αλλά θα παρέπεμπα σε δύο στοχασμούς που σχετίζονται με το ερώτημα (υπ αρ.269): ” Για τις απόψεις που έχω σήμερα δεν επιμένω και πολύ. Γιατί διαφέρουν απ’ αυτές που είχα χθες. Και δεν είμαι σίγουρος αν θα έχω τις ίδιες και αύριο.” Και τον υπ .αρ.336.:” Κάθε φορά που θα θελήσεις να ασκήσεις κριτική σε κάποιον, φρόντισε να βουτήξεις τη γλώσσα σου στην αγάπη. Θα έχεις καλύτερα αποτελέσματα.”

Ποιο απόφθεγμα είναι η πυξίδα σας; Αν έπρεπε να κρατήσετε μόνο μία πρόταση από όλο το βιβλίο για το υπόλοιπο της ζωής σας, ποια θα ήταν;
Το απόφθεγμα που είναι πυξίδα μου είναι ο υπ αρ 137 αφορισμός, που έδωσε και τον τίτλο του βιβλίου: "Η αποστροφή από την πραγματικότητα και η εκτροπή στους πάσης φύσεως μύθους, είναι αυτό που χαρακτηρίζει τη σύγχρονη πραγματικότητα."

Ποιο απόφθεγμα θα αφιερώνατε στον Έλληνα του σήμερα και γιατί;
Σε μια κοινωνία που ο άνθρωπος ζει περισσότερο για το θεαθήναι, και όχι για το “είναι”, που αποβλέπει στο έχειν και κατέχειν, θα αφιέρωμα στον Έλληνα του σήμερα το ρητό μου υπ αρ. 670 του βιβλίου, που είναι και το ακροτελευτιο: “Καλύτερα να δείχνεις ενδιαφέρον για τους άλλους, παρά να φαίνεσαι στους άλλους ενδιαφέρων”. Είναι μέσα σε ειδικό γκρι πλαίσιο, για να ξεχωρίζει, όπως έχω και μερικούς άλλους αφορισμούς που τους θεωρώ ιδιαίτερα αποκαλυπτικούς και αγαπημένους.

Που μπορεί κανείς να βρει το βιβλίο σας;
Σε όλα τα κεντρικά βιβλιοπωλεία! Ευχαριστώ πολύ!

Από Βίκυ Μπαϊρακτάρη για το Θέμα της Χαλκιδικής

Μάριος Μπέγζος: Θρησκεία & Ψυχανάλυση (Εκδ. Οδός Πανός 2023)

2026-07-18T12:30:31+03:00

Το θέμα σχέσεων θρησκείας και ψυχανάλυσης, είναι ένα μείζον θέμα με το οποίο ασχολήθηκαν ουκ ολίγοι συγγραφείς και θεολογίζοντες ψυχαναλυτές. Με παρεμφερή τίτλο είναι γνωστά τα βιβλία του Έριχ Φρομ Ψυχανάλυση και θρησκεία, του Καρλ Γιούνγκ, Ψυχολογία και θρησκεία μαθητών του Φρόυντ, αλλά και πολλών άλλων όπως π.χ. του Ι. Γιάλομ, Θρησκεία και Ψυχιατρική (2003), Μ. Μαρκάκη, Ψυχαναλυτική ερμηνεία της θρησκείας (1995) κ. άλλ.

Ο λόγος είναι προφανής. Θρησκεία και ψυχανάλυση παίζουν και οι δύο ρόλο ανακουφιστικό και θεραπευτικό, ελπιδοφόρο για τον πάσχοντα άνθρωπο που τον έχουν ως επίκεντρό τους, έστω κι αν διαφέρουν στον τρόπο διαχείρισης των προβλημάτων του.

Ο συγγραφέας Μάριος Μπέγζος, πανεπιστημιακός καθηγητής στον τομέα της συγκριτικής φιλοσοφίας της θρησκείας με μεγάλη, πλούσια εργογραφία, με το βιβλίο του που φέρει τον τίτλο «Θρησκεία και Ψυχανάλυση», προσφέρει στο ευρύτερο αναγνωστικό κοινό ένα βιβλίο καλά δομημένο, εύπεπτο και σύντομο, με μια γλώσσα περιεκτική, εύληπτη, χωρίς αγκυλώσεις, ακαδημαϊσμούς και περιττή ύλη. Αυτό είναι ένα από τα μεγάλα πλεονεκτήματα του βιβλίου.

Αν και ο τίτλος αναφέρεται γενικότερα στην ψυχανάλυση, το μεγαλύτερο μέρος του βιβλίου ασχολείται με τις θεωρίες του ιδρυτή και πατέρα της ψυχανάλυσης Σίγκμουντ Φρόυντ (1886-1939). Εξ αρχής αναγνωρίζεται και ορθά τονίζεται προς αποφυγήν παρερμηνειών, ότι η ψυχανάλυση δεν είναι μια αυστηρά επιστημονική θεωρία ή ιδεολογική κοσμοθεωρία, μια θρησκεία ή φιλοσοφία, αλλά είναι μια θεραπεία. Η ψυχανάλυση είναι κατά τον συγγραφέα, η θεραπευτική μέθοδος του ανθρώπινου ψυχισμού με μια διττή προτεραιότητα. 1. Το ασυνείδητο προηγείται του συνειδητού και 2. Το ερωτικό στοιχείο προηγείται του κοινωνικού. Ο συγγραφέας σε όλο το βιβλίο του προχωρεί σε λεπτές εννοιολογικές αποσαφηνίσεις.

Το «ασυνείδητο» είναι το μέρος του ψυχισμού που αποθηκεύει κάθε ανεκπλήρωτη επιθυμία. Είναι κατά τον Φρόυντ, id = Αυτό και όχι Εκείνο. Είναι το Υπο-Εγώ. Έτσι έχουμε μια τριμερή διάκριση. Το Εγώ (=συνειδητό), το Υπο-Εγώ (=ασυνείδητο) και το Υπερ-Εγώ (Super-Ego) που είναι η κουλτούρα, ο πολιτισμός. Το ασυνείδητο κατά τον Φρόυντ είναι η αποθήκη όλων των ανεκπλήρωτων επιθυμιών. Δεν είναι εύκολο για τον αμύητο αναγνώστη να παρακολουθήσει τη σκέψη του Φρόυντ και τους νεολογισμούς που εισήγαγε όπως π.χ. Λίμπιντο – από την γερμανική λέξη Liebe (αγάπη) όπου προσέθεσε ως κατάληξη το (id=αυτό) για να προσδιορίσει έτσι, ότι το ερωτικό στοιχείο κυριαρχεί στο ασυνείδητο. Κατά τον Φρόυντ υπάρχουν δύο δυνάμεις της ζωής. Ο Έρως η κεντρομόλος δύναμη και ο θάνατος η κεντρόφυγος, διασπαστική δύναμη. Αυτά για τους ψυχαναλυτές είναι κοινός τόπος. Αλλά, ορθά ο συγγραφέας του εν λόγω πονήματος, έκανε τις απαραίτητες διευκρινήσεις στο πρώτο κεφάλαιο. Από εκεί και πέρα παρακολουθούμε στα επόμενα κεφάλαια την «Ψυχαναλυτική Ανατομία της θρησκείας» (κεφ. 2^ο) όπου η φροϋδική ματιά, με τα βιβλία «Το μέλλον μιας Αυταπάτης» (1927) και «Η δυσφορία μέσα στον Πολιτισμό» (1930, που κακώς μεταφράστηκε στα ελληνικά ως ο «Πολιτισμός πηγή δυστυχίας»), ασκεί κριτική στη θρησκεία ως κοινωνικό φαινόμενο. Κατά τον Φρόυντ όπως επισημαίνει ο Μάριος Μπέγζος, η θρησκεία είναι μεν αυταπάτη, αλλά δεν είναι πλάνη, διότι η αυταπάτη εμπεριέχει το στοιχείο της επιθυμίας σε αυτήν την πλάνη, και σε τελευταία ανάλυση, μπορεί να παραβληθεί με μια παιδική νεύρωση που η ανθρωπότητα πρέπει να ξεπεράσει. Ο Φρόυντ χαρακτηρίζει ως ευσεβή πόθο την ύπαρξη Θεού-δημιουργού με αγαθή πρόνοια του κόσμου και την ύπαρξη μεταθανάτιας ζωής.

Έτσι, επισημαίνει ο συγγραφέας, ο Φρόυντ στέκεται κριτικά και διαλεκτικά απέναντι στη θρησκεία, διότι αναγνωρίζει ότι δεν πρέπει και δεν μπορεί να καταργηθεί. Αυτό είναι κάτι το απραγματοποίητο. Μοιάζει με άνθρωπο που παίρνει ναρκωτικά για δεκαετίες και που δεν μπορεί να κοιμηθεί αν του αφαιρέσουν το μέσον. Αλλά, ο Βιενέζος ψυχαναλυτής, σημειώνει ότι η ζωή είναι σκληρή και δύσκολη· για να την υποφέρουμε χρειαζόμαστε καταπραϋντικά μέσα όπως είναι η θρησκεία. Γι’ αυτό και η θρησκεία δεν νοείται μακράν και πέραν της μάζας.

Είναι γνωστό ότι ο Φρόυντ εμφανίζεται περισσότερο ως αγνωστικιστής παρά ως δηλωμένος άθεος (με την αυστηρή σημασία του όρου), ο οποίος επέκρινε τη θρησκεία ως κοινωνικό θεσμό και με μια ναρκισσιστική έπαρση, κατέταξε τον εαυτό του ανάμεσα στον Κοπέρνικο και τον Δαρβίνο. Είναι επίσης γνωστό ότι, δεν έγινε πλήρως αποδεκτός από την στενή ιατρική κοινότητα, αλλά και από τους επιγόνους του, σχισματικούς (Γιουνγκ, Άντλερ, Φρόμ, Ράιχ) ή νεοφροϋδιστές κ.άλλ. Αλλά, παρά ταύτα, κατά τον συγγραφέα, ο Φρόυντ «προσπάθησε και πέτυχε πολύ περισσότερα από όσα απέτυχε» (σελ. 39).

Σε επόμενα κεφάλαια του εν λόγω πονήματος αναλύονται κάποιες άλλες σκέψεις κι έννοιες του πατέρα της ψυχανάλυσης, όπως π.χ. ποιος ο σκοπός της ζωής (ερώτημα στο οποίο ο Φρόυντ λέει ότι δεν επιδέχεται καμία απάντηση), για να καταλήξει σε ένα σοφό, όντως ρητό: «Lieben und Arbeiten» (να αγαπάς και να εργάζεσαι) που ο Φρόυντ υιοθετεί σαφώς από τη βιβλική σκέψη και σοφία αφού ήταν Εβραίος και μελετούσε συστηματικά την Εβραϊκή Βίβλο, αλλά με δικό του προσωπικό βλέμμα και οπτική. Πάντως, ο Φρόυντ, επισημαίνει ότι, η ευτυχία εξαρτάται από την σύμπτωση πολλών παραγόντων και η θρησκεία μπορεί να παίζει κάποιο ουσιαστικό ρόλο, αν δεν επιβάλλει σε όλους με τον ίδιο τρόπο τον δικό της δρόμο προς την ευτυχία και την αποφυγή του πόνου.

Στη συνέχεια εξετάζεται λεπτομερέστερα η φροϋδική θεωρία της θρησκείας ως νεύρωσης. Ο Φρόυντ ορίζει τη θρησκεία ως πίστη στο δόγμα και εκφράζει έκδηλη αμφιβολία στα ιερά κείμενα των θρησκειών (Παλαιά Διαθήκη, Καινή Διαθήκη, Κοράνιο;) όπου στηρίζονται τα διάφορα δόγματα. Τα θεωρεί ως αναξιόπιστα, αντιφατικά, διασκευασμένα, αλλοιωμένα, χωρίς βέβαια να προσκομίζει και σχετικές αποδείξεις ή τεκμήρια περί του ισχυρισμού του. Γράφει οιονεί ‘αφοριστικά’ υιοθετώντας την τακτική του Νίτσε τον οποίο είναι γνωστό ότι θαύμαζε. Έτσι καταλήγει στη θρησκεία ως αυταπάτη και παράνοια.

Η επιθυμία κατά τον Φρόυντ, είναι η σπονδυλική στήλη της θρησκείας τόσο χρονικά, όσο χωρικά και τροπικά. Η εξίσωση θρησκείας και αυταπάτης δεν είναι υποβάθμιση της θρησκείας, δεν είναι το ‘όπιο του λαού’ όπως ήθελε ο Μαρξ, αλλά αυταπάτη στην εκπλήρωση της επιθυμίας του πιστού. Ο Φρόυντ ως προς τους ισχυρισμούς του επικαλείται και έχει σύμμαχό του την αυξανόμενη επιστημονική γνώση, διότι αυτή είναι ο μοναδικός δρόμος που οδηγεί στη γνώση της πραγματικότητας.

Ο συγγραφέας, όντας ο ίδιος διαλεκτικός, θέτει το ερώτημα: Θρησκευτική αυταπάτη ή άθρησκη αλήθεια; (σελ. 76 επ.) επισημαίνοντας την φροϋδική άποψη ότι η θρησκεία έχει προσφέρει μεγάλες υπηρεσίες στον πολιτισμό, αλλά ο πολιτισμός, ατυχώς, περιόρισε και περιορίζει τις επιθυμίες και τις ορμές του ανθρώπου, και τον κάνει ασφαλώς δυστυχή. Από την κριτική ματιά της Φροϋδικής ψυχανάλυσης δεν διαφεύγει ο πολιτισμός καθόσον η cultura, λειτουργεί αντιθετικά με τη natura. Η δεύτερη έχει να κάνει με την φυσική γέννηση του έμβιου όντος, ενώ η πρώτη με κάτι το θεσπισμένο, το θετό, το επίκτητο: Cultio agri (=καλλιέργεια και περιποίηση των αγρών). Ο πολιτισμός επιβάλλει περιορισμούς στον έρωτα, καταφάσκοντας στην δουλειά, την εργασία. Για τον Φρόυντ ο κάθε πολιτισμός χρειάζεται να στηρίζεται στον καταναγκασμό και στην καταπίεση των ορμών. Ο καθηγητής Μάριος Μπέγζος με μια ωραία διατύπωση, θα έλεγα, αποφθεγματική, δείχνει πως το δίδυμο του έρωτα και της εργασίας είναι αυτό της ‘ανώδυνης ηδονής και ευήδονης οδύνης’. Έτσι αναδύεται στην επιφάνεια και ο ναρκισσισμός του ανθρώπινου πολιτισμού (σελ. 88-90).

Ιδιαίτερα ενδιαφέροντα είναι τα όσα αναπτύσσονται με τίτλο Φύση και Πολιτισμός, και τι ρόλο παίζει η θρησκεία μέσα στον πολιτισμό της φύσης. Εδώ έχουμε να κάνουμε με την φροϋδική θεωρία του Θεού – πατέρα, με την παντοδυναμία του Θεού, την παγγνωσία και παναγαθότητά του. Ο Φρόυντ επηρεασμένος από τις θεωρίες του εθνολόγου James Frazer (Ο χρυσούς κλώνος), του Robertson Smith και του Τζούλιους Βελχάουζεν (J. Wellhauzen), πιστεύει στη μετάβαση από τον Πολυθεϊσμό στο Μονοθεϊσμό (μέσω του ανιμισμού και του ενοθεϊσμού). Tη θεωρεί έργο του Ισραηλιτικού λαού, και ως εικός, απορρίπτει την έννοια της θείας αποκάλυψης αφού δεν αποδέχεται τον παραδοσιακό Θεό του Ιουδαιο-Χριστιανισμού. Ο Φρόυντ εμμένει στον πατρικό πυρήνα της δοξασίας του Θεού, γιατί ο πατέρας – προστάτης συνιστά το σπέρμα της θρησκείας. Ο Πατέρας Θεός, ή οι θεοί γενικά, αποτρέπουν τον τρόμο και τον φόβο των καταστρεπτικών φυσικών δυνάμεων και εξοικειώνουν τον άνθρωπο με αυτές. Του δίνουν μια μεταθανάτια ελπίδα για τις αρετές του επίγειου βίου. Έτσι, η θρησκεία κατά τον Βιενέζο ψυχίατρο, είναι μια φυσική ανάγκη για να αμυνθεί ο άνθρωπος απέναντι στη συντριπτική υπεροχή της φύσης.

Ο θρησκεύων άνθρωπος προσωποποιεί τις δυνάμεις αυτές και προχωρεί στον ανθρωπομορφισμό του θείου, για να το καταλάβει καλύτερα και για να το εξουσιάζει… Γι’ αυτό και ο βιβλικός Θεός μένει ανεικονικός μεν, αλλά στο ημίφως της αμφισημίας αφού είναι θεός αποκαλυπτόμενος αλλά και deus absconditus. Βέβαια, ο Φρόυντ, προχωρεί και υπερβαίνει τα εσκαμένα, θεωρώντας το οιδιπόδειο σύμπλεγμα ως το ερμηνευτικό κλειδί για την θρησκεία, μια θεωρία που δέχθηκε πολλές επικρίσεις από τους επιγόνους του Φρόυντ και ιδιαίτερα από τον Έριχ Φρομ⁽¹⁾.

Μερικές άλλες ενδιαφέρουσες σκέψεις παρουσιάζονται στα επόμενα κεφάλαια όπως: Έρως – Έρις, καθόσον πολιτισμός και ερωτισμός πολώνονται εξ ορισμού και απαρχής. Η αγάπη κατά τον ψυχαναλυτή είναι ανασταλμένος ερωτισμός (ασώματος έρωτας), η δε περίφημη εντολή της αγάπης, αποδεικνύει την αδυναμία της αγάπης μέσα στον πολιτισμό. Κατά τον πατέρα της ψυχανάλυσης η αγάπη ενέχει ιδιοτέλεια, και θα έπρεπε να ήταν αλλιώς διατυπωμένη. Να λέει: ‘Αγάπα τον πλησίον σου όπως σε αγαπά αυτός’. Στέκεται άκρα επιφυλακτικός στην εντολή του Χριστού: ‘Αγάπα τους εχθρούς σου’. Την θεωρεί ουτοπική, απραγματοποίητη.

Για τον Φρόυντ η επιθετικότητα συμβαδίζει με τη σεξουαλικότητα και η αγάπη ενέχει μίσος, τη ζήλεια, που είναι το μίσος της αγάπης. Ο έρως είναι σχέση. Τι σημαίνει έρις; Η έρις σημαίνει σχάση της σχέσης. Ο Φρόυντ εμπνευσμένος καθ’ ομολογίαν του από τον Εμπεδοκλή, προτείνει την «φιλότητα και το νείκος», δηλ. τη φιλία και την έχθρα, την αγάπη και το μίσος, τη σχέση και τη σχάση. Θάνατος και σχάση είναι ταυτόσημα, και έτσι λειτουργούν τα ανωτέρω δίπολα σύμφωνα και με την Ηρακλείτεια θεώρηση. Καταλήγουμε, λοιπόν, στο να μισούμε ό,τι αγαπάμε και να φθονούμε αυτό που θαυμάζουμε και να διαπιστώσουμε την αλήθεια του ρητού ‘πόλεμος πατήρ πάντων’, ο οποίος δυστυχώς, δεν μπορεί να καταργηθεί αφού είναι εγγενής. Ο Φρόυντ επινοεί τις έννοιες libido και mortibo, έρως – σεξουαλικότητα, και ορμή – φορά στην καταστρεπτικότητα, το θάνατο. Η επιθετικότητα θεωρείται ως ισοδύναμη της σεξουαλικότητας, ο δε ερωτισμός συρράπτει σεξουαλικότητα και επιθετικότητα στην δίδυμη εκδοχή του σαδισμού και μαζοχισμού. Έτσι συνυπάρχει η ηδονή με την οδύνη, οι οποίες κατά τον συγγραφέα αλληλοδιαπλέκονται.

Ένα άλλο μεγάλο θέμα της ψυχαναλυτικής μεθόδου του Φρόυντ, είναι το θέμα της ενοχής και της αμαρτίας καθόσον ο φόβος και η τιμωρία δημιουργούν ένοχη συνείδηση και η ενοχικότητα συνεπάγεται αναγκαστικά την επιθετικότητα. Το «Υπερεγώ βασανίζει το αμαρτωλό Εγώ». Ο Φρόυντ, παρατηρεί ο συγγραφέας, ερμηνεύει την ανάδυση της ηθικής συνείδησης ως ενοχής από την επιθετικότητα και την σεξουαλικότητα. Το άγχος ενώπιον της απώλειας της αγάπης του άλλου και μάλιστα του πατέρα, είναι ο πρωταρχικός γενεσιουργός παράγοντας (σελ. 119). Ιδιαίτερα τονίζεται από τον Φρόυντ η ενοχή που προκύπτει από την σεξουαλικότητα και το οιδιπόδειο σύμπλεγμα, διότι το αίσθημα της ενοχής ανάγεται στη θανάτωση του πατέρα κι έτσι η σεξουαλικότητα συνοδεύει την επιθετικότητα.

Ο Φρόυντ υποδεικνύει ότι για να είναι κανείς ευτυχισμένος οφείλει να υπακούει στην κλήση της φύσης του και να ικανοποιεί το Εγώ του. Απ’ την άλλη, κάθε νεύρωση σκεπάζει ένα ποσοστό ασυνειδήτου αισθήματος ενοχής…

Απορρίπτοντας τη χριστιανική εντολή της αγάπης ως απραγματοποίητη, τελικά, καταλήγει στο ότι, και ο ίδιος δεν μπορεί να προσφέρει παρηγοριά, παραμυθία με την ψυχαναλυτική μέθοδό του. Το μέλλον της θρησκείας κατά τον Φρόυντ, είναι μάλλον ζοφερό, αφού αυτή δεν ασκεί την επίδραση που ασκούσε στο παρελθόν, όσο μάλιστα αναπτύσσεται περισσότερο η επιστημονική γνώση. Η στάση του είναι κριτική και επικριτική, αλλά όχι πολεμική, ενώ επιμένει στην ουδετερότητα της ψυχανάλυσης έναντι της θρησκείας, αφού «η ψυχανάλυση είναι μια ερευνητική μέθοδος, ένα ουδέτερο όργανο όπως π.χ. ο απειροστικός λογισμός». Ωστόσο, αναγνωρίζει τον παραμυθητικό ρόλο της θρησκείας και την εγγύηση της κοινωνικής συνοχής. Επισημαίνοντας το ανέφικτο της κατάργησης της θρησκείας όπως αποδείχτηκε περίτρανα στο παρελθόν (Γαλλική επανάσταση – αθεϊστικό ημερολόγιο, κατάρρευση του λεγόμενου ‘υπαρκτού σοσιαλισμού’ κ.άλλ.), ο συγγραφέας – καθηγητής, καταλήγει στο ότι η πραγματεία του Φρόυντ περί θρησκείας μοιάζει με κράμα γεροντικής εμμονής, ερευνητικού πείσματος και ουτοπικής νοσταλγίας για έναν καλύτερο κόσμο με λιγότερο δυστυχισμένους ανθρώπους.

x x x

Από τα παραπάνω προκύπτει και η πολλαπλή ωφέλεια ανάγνωσης του βιβλίου αυτού. Όπως είπα και στην αρχή, το βιβλίο παρουσιάζει τις γνωστές αρετές του γραπτού λόγου του συγγραφέα από προηγούμενα έργα του. Σοφή δομή του έργου, πυκνή, περιεκτική παρουσίαση και ανάπτυξη των σκέψεων (αλλά όχι κουραστική για τον αναγνώστη), διαλεκτική σκέψη, ευρυμάθεια και, ιδίως, γεωμετρημένη ποιητική γλώσσα. Η γλώσσα που μεταχειρίζεται ο συγγραφέας είναι ποιητική, γιατί σε πολλά σημεία μπορεί να αναγνωρίσει κανείς έναν λόγο λιτό, απέριττο, πυκνά αποφθεγματικό, με παρηχήσεις. Όπως π.χ. «εμμονή κι επιμονή», «σχέση και σχάση», «όπου έρως εκεί έρις. Αλλά και: όπου έρις εκεί έρως. Τα αντίθετα έλκονται. Τα ασύμπτωτα παραλληλίζονται. Η σχάση είναι νόσος. Η σχέση θεραπεία» (σελ. 21). Ή, ακόμη: «Ο πόνος και η πείνα αντιμετωπίζονται με την τροφή και την τρυφή» (σελ. 50).

Βέβαια, στο εν λόγω βιβλίο, δεν γίνεται λόγος για άλλες θεωρίες του Φρόυντ που σφοδρά επικρίθηκαν από αρμοδίους, όπως π.χ. ο φθόνος του πέους ή του ευνουχισμού, όπου υποστηρίζεται ότι η θηλυκότητα είναι κατώτερη της αρρενωπότητας, η ανάλυση των ονείρων, τα λεγόμενα ψυχοσεξουαλικά στάδια του ανθρώπου, το σύμπλεγμα της Ηλέκτρας, κ.άλλ. Ίσως, διότι δεν άπτονται του κυρίου θέματος, αλλά, νομίζω, ότι θα έπρεπε να γίνει λόγος τουλάχιστον για το βασικό έργο του Φρόυντ «Τοτέμ και ταμπού» (1913)⁽²⁾, και, ιδίως, για το τελευταίο βιβλίο του «Ο Μωυσής και ο μονοθεϊσμός» ή σύμφωνα με τον πρωτότυπο τίτλο “Der Man Moses und monotheistische Religion” (1939)⁽³⁾. Το βιβλίο αυτό είναι κατά γενική αναγνώριση το πιο ευάλωτο και ατεκμηρίωτο έργο του πατέρα της ψυχανάλυσης. Σε αυτό εφαρμόζοντας την ψυχαναλυτική του σκέψη, ο Φρόυντ, στηριζόμενος σε μια υπόθεση του Ernst Sellin και στη θεωρία του Αιγυπτιολόγου Τζέιμς Μπρέστιντ (James Breasted), υποστηρίζει ότι ο Μωυσής ήταν Αιγύπτιος, ότι «έκλεψε» τον μονοθεϊσμό από τον καινοτόμο μεταρρυθμιστή Φαραώ Ακενατόν, και τον εισήγαγε στον λαό, και τελικά θανατώθηκε στην έρημο από τους ίδιους τους Εβραίους. Ουσιαστικά, επαναλαμβάνει δηλ., το ζήτημα που αναπτύσσει στο «Τοτέμ και ταμπού», ότι δηλ., ο πατέρας της ορδής σκοτώθηκε, όχι γιατί ήταν επιθετικός αλλά λόγω σεξουαλικής ζηλοτυπίας! Πρόκειται βέβαια για προσωπικές θεωρίες επιστημονικά ανεπικύρωτες⁽⁴⁾, αλλά που δείχνουν και τις φροϋδικές εμμονές, διότι, από το «Τοτέμ και ταμπού» και «Το μέλλον μιας αυταπάτης», επανέρχεται στα ίδια, με το «Μωυσής και μονοθεϊσμός». Γίνεται η επανάληψη του αρχέγονου Πατέρα, στο πρόσωπο του Μωυσή, ο οποίος θανατώνεται ως θυσία… Σκοτώνοντας τον Μωυσή, ο Εβραίος Φρόυντ, ήθελε να απαλλάξει τους Εβραίους από το φορτίο της θρησκείας και την καταπίεσή της, χαρίζοντάς τους την ελευθερία τους ως νέος Μωυσής – ηγέτης. Περιττό ίσως να πω, ότι, η ψυχανάλυση δεν περιορίζεται στον Φρόυντ και ότι οι μαθητές και διάδοχοι του Φρόυντ, ιδίως ο Καρλ Γιούγκ (C. Jung) που προαλείφονταν ως διάδοχός του, φρόντισαν σε πολλά σημεία να αποδομήσουν τον δάσκαλο, επικρίνοντας τον πρωτεύοντα ρόλο που έδωσε αυτός στη Libido, σχετικά με την ανάπτυξη της προσωπικότητας. Τελικά, διερωτάται κανείς: Μήπως τα παιδιά στράφηκαν ενάντια στον πατέρα, επαληθεύοντας εν μέρει τη θεωρία του Φρόυντ;

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

Βλ. Erich Froman, Οιδιπόδειο σύμπλεγμα και οιδιπόδειος μύθος (εκδ. Πλέθρον 2021). Το Οιδιπόδειο σύμπλεγμα απέρριψαν κορυφαίοι ειδικοί, όπως Jung, Horney, Kartiner, Malinowski κ.άλλ.
Στο βιβλίο του αυτό ο Φρόυντ εκθέτει τις ρηξικέλευθες θεωρίες του, σύμφωνα με τις οποίες, στις πρωτόγονες κοινωνίες ο πατέρας ήταν κυρίαρχος. Οι γιοί που τον μισούσαν και τον θαύμαζαν επαναστάτησαν και τον θανάτωσαν. Για να αποκτήσουν τη δύναμή του, έφαγαν το θύμα, και για να εξιλεωθούν επινόησαν ιεροτελεστίες που έγιναν η πρώτη θρησκεία.
Η καλύτερη μετάφραση στην ελληνική είναι αυτή που φέρει και τον τίτλο «Ο άνδρας Μωυσής και η μονοθεϊστική θρησκεία» (εκδ. Επίκουρος) με τον ενδιαφέροντα πρόλογο του Θάνου Λίποβατς. Πάντως, ο Φρόυντ, σχεδίαζε να δώσει τον υπότιτλο «Ένα ιστορικό μυθιστόρημα».
Πρβλ. τα διαφωτιστικά σχόλια του Θάνου Λίποβατς στο βιβλίο του Φρόυντ «Ο άνδρας Μωυσής και η μονοθεϊστική θρησκεία». Ατεκμηρίωτες θεωρούν τις απόψεις του Φρόυντ ο Peter Gay, ο Ernst Jones, κ.άλλ. ειδικοί και βιογράφοι που το θεωρούν μυθιστόρημα παρά πραγματεία.

Συνέντευξη με τη Λιλίλα Αρνάκη

2026-01-18T12:16:33+02:00

Συνέντευξη για το "Η αποστροφή και η εκτροπή"

2026-01-18T12:00:09+02:00

Τι σας ώθησε να γράψετε αυτό το βιβλίο;
Δ.Τ.: Όπως γράφω στον πρόλογο του βιβλίου μου «Η αποστροφή και η εκτροπή», είναι μια συλλογή 670 σκέψεων, ρητών και αφορισμών μου που έγραψα σε μεγάλο χρονικό διάστημα, πάνω από 10 χρόνια, χωρίς να έχω κάτι ιδιαίτερο κατά νου για την έκδοσή του. Βέβαια, με το γνωμολογικό λόγο είχα ασχοληθεί και στο παρελθόν. Δημοσίευσα το «Κριτήρια επιλογής και επιλογή κριτηρίων» (1991) και επακολούθησε το «Αφορισμοί για την αγάπη» (2005) που είναι δίγλωσσο (ελληνική και αγγλική γλώσσα). Έχω γράψει περισσότερους αφορισμούς αλλά επέλεξα και περιορίστηκα σε αυτούς. Κάποιους τους απέρριψα μετά από πιο ώριμη σκέψη. Και τώρα που βλέπω το βιβλίο και το ξαναδιαβάζω, ως αναγνώστης, βλέπω ότι θα έπρεπε ίσως να απορρίψω και κάποιους άλλους που τους βλέπω πιο κοινότοπους.

Πώς βιώνετε την εμπειρία της ανάγνωσης των έργων σας μετά από ένα χρονικό διάστημα, όταν αυτά έχουν τυπωθεί σε ένα βιβλίο και έχει περάσει καιρός από τη δημιουργία τους; Εξακολουθείτε να συμφωνείτε και να έχετε τον ίδιο ενθουσιασμό;
Δ.Τ.: Αυτή η ερώτηση μπορεί να θεωρηθεί ως προέκταση των όσων είπα προηγουμένως. Μπορώ να πω ότι τα έργα μου ασφαλώς και με εκφράζουν, και τα περισσότερα συνεχίζουν να μ' αρέσουν γιατί είναι προϊόν έρευνας, μελέτης και στοχασμού. Τα πρώτα ποιητικά βέβαια, όπως ο Φωτοτροπισμός και τα Σπαράγματα θα πρέπει να θεωρηθούν πρωτόλεια, και μερικά από τα ποιήματα σε μια μελλοντική επανέκδοση θα τα απέκλεια, ενώ κάποια άλλα θα τα ξαναδούλευα. Εν πάση περιπτώσει, το δοκιμιακό μου έργο με εκφράζει κι ας έχουν περάσει 20 χρόνια και πλέον, αν και κάποια δοκίμια ίσως θα γράφονταν κάπως διαφορετικά.

Έχετε διαφωνήσει ποτέ με τον δημιουργικό εαυτό σας;
Δ.Τ.: Σπάνια διαφωνώ με τον δημιουργικό εαυτό μου. Δεν έχω διάσταση μεταξύ του πραγματικού, καθημερινού εαυτού μου, και του δημιουργικού εαυτού. Είμαι ένας και αδιαίρετος όπως το εκφράζω στο ποίημά μου «Είμαι». Όλα τα στοιχεία, η καλλιτεχνική μου φύση, η ευαισθησία, το συναίσθημα, ο στοχασμός, παίζουν τον ρόλο τους στη διαμόρφωση του συγγραφέα ο οποίος είναι ο ίδιος αλλά εκδηλώνεται άλλοτε ως ποιητής, άλλοτε ως στοχαστής, άλλοτε ως μελετητής, άλλοτε ως δοκιμιογράφος, ως κριτικός λογοτεχνίας, φωτογράφος, ζωγράφος... Καλώς ή κακώς είμαι πολυσχιδής. Έτσι μου βγαίνει, με πολλούς τρόπους και ποικίλους, η ζείδωρη πνοή της πνευματικής δημιουργίας.

Υπάρχει κάποιο έργο που να το ξεχωρίζετε και γιατί;
Δ.Τ.: Υπάρχουν μερικά βιβλία μου που τα ξεχώριζα γιατί έχουν ιδιαίτερο βάρος. Θα ξεχώριζα ασφαλώς το «Ιησούς, ο ποιητής των ποιητών» (2006), το «Οι κλητοί και οι εκλεκτοί» (2004) ένα βιβλίο όπου παρουσιάζω το έργο 20 περίπου μεγάλων δημιουργών (φιλοσόφων, ποιητών, επιστημόνων), το «Βίβλος, ένα βιβλίο επαναστατικό» (2010), το «Στοίχημα του Πασκάλ» (2015) ένα βιβλίο 500 περίπου σελίδων με το οποίο απαντώ ως «απολογητής» στις αιτιάσεις και κατηγορίες νεο-αθεϊστών και σκεπτικιστών κατά του θεϊσμού και του Χριστιανισμού και το «Μυστήριο του κακού» (2014) ένα βιβλίο με δοκίμια πάνω στο πρόβλημα του ηθικού κακού, όπως το βλέπουν μεγάλοι στοχαστές από διαφορετικά ιδεολογικά στρατόπεδα. Βέβαια, και τα βιβλία μου για τον Καζαντζάκη (2017) και «Αντίχριστο του Νίτσε και τον αντιχριστιανισμό του», δεν υπολείπονται των άλλων σε επιχειρηματολογία και σκέψεις.

Υπάρχουν στιγμές που σας πυροδοτούν βάζοντάς σας σε δημιουργική κίνηση;
Δ.Τ.: Ασφαλώς και υπάρχουν κάποιες τέτοιες στιγμές όπου ανυποψίαστος προσκρούω σε θυμικές καταστάσεις και ενσταλάξεις. Βλέποντας μια κοινότοπη σκηνή με άλλο μάτι, βλέποντας μια παράξενη, ή περίεργη σκηνή διαφορετικά, θαυμάζοντας τη φύση ή έναν πίνακα ζωγραφικής και ούτω καθ' εξής. Αυτά μπορεί είτε αμέσως να με υποκινήσουν σε ένα δημιουργικό γίγνεσθαι ή να συσσωρευτούν μέσα μου, να χωνευτούν και να βγουν αργότερα στην επιφάνεια.

Κι αντίστοιχα, υπάρχουν στιγμές για τις οποίες δεν θα γράφατε ποτέ τίποτα;
Δ.Τ.: Υπάρχουν και τέτοιες στιγμές απραγίας. Αλλά γενικά επειδή είμαι πολυπράγμων όταν δεν έχω έμπνευση ως ποιητής ή καλλιτέχνης, καταφεύγω στην έρευνα ή τον στοχασμό όπου εκεί πρυτανεύει ο ιντελεκτουαλισμός.

Αν θα έπρεπε να περιγράψετε το εν λόγω πόνημα με μία μόνο λέξη, ποια θα ήταν αυτή;
Δ.Τ.: Με μια λέξη ίσως είναι μάλλον αδύνατον. Αλλά θα έλεγα, «συλλογή ρητών» ή απλά «ρητά» δικής μου επίνοιας.

Αν το βιβλίο σας ήταν/γινόταν ένα κανονικό ταξίδι κάπου στον κόσμο, πού θα πηγαίναμε και πόσες μέρες θα κρατούσε;
Δ.Τ.: Ένα τέτοιο βιβλίο δεν νομίζω να προσφέρεται για ένα κανονικό ταξίδι. Προσφέρεται όμως για ένα διανοητικό φαντασιακό πτητικό ταξίδι παντού, και θα κρατούσε πολλές μέρες. Δύο ρητά την ημέρα φτάνουν και περισσεύουν για να καλύψουμε όλο τον χρόνο με σκέψεις και προβληματισμούς.

Ποια είναι η γνώμη σας για τη σύγχρονη βιβλιοπαραγωγή στη χώρα μας σε σχέση με την λογοτεχνία; Έχετε αγαπημένους Έλληνες συγγραφείς;
Δ.Τ.: Βιβλιοπαραγωγή στη χώρα μας αναλογικά με τους αναγνώστες υπάρχει μεγάλη και δυσανάλογη. Οι αναγνώστες υπολογίζονται περίπου σε 200.000 σε έναν πληθυσμό 10 εκατομμυρίων. Απ' αυτούς το 70% είναι γυναίκες, που διαβάζουν μυθιστορήματα κυρίως, που δεν θα χαρακτήριζε κανείς ως «υψηλή» λογοτεχνία… Μπορεί να είναι και παραφιλολογία, ή απλά εύπεπτα κείμενα. Σ' αυτά συντελούν διάφοροι παράγοντες. Χρειάζεται καλύτερη παιδεία από τα χρόνια του δημοτικού με έμφαση στο ποιοτικό βιβλίο. Μεγάλος ανταγωνιστής βέβαια, στην εποχή μας είναι το internet και η εικόνα όπου καταφεύγουν οι νέοι.
Τώρα όσον αφορά για Έλληνες αγαπημένους συγγραφείς ασφαλώς και έχω. Είναι αυτοί που αναφέρω στον υπ' αριθμόν 465 αφορισμό μου. Και από τους Νεοέλληνες αναφέρω κυρίως τον Παπαδιαμάντη, τον Σολωμό, τους νομπελίστες ποιητές μας Σεφέρη και Ελύτη, τον Παπατσώνη, τον Λειβαδίτη και, κυρίως, τους πεζογράφους συγγραφείς της γενιάς του '30, όπως Πρεβελάκης, Καραγάτσης, Βενέζης κ.λπ. Βέβαια υπάρχουν και πολλοί άλλοι σύγχρονοι τους οποίους νομίζω δεν χρειάζεται να μνημονεύσω, γιατί θα αδικήσω κάποιους άλλους.

Πηγή: https://www.koukidaki.gr/2025/02/apostrofi-ektropi109.html

Η Αποστροφή και η Εκτροπή (βιβλιοκρισία Εκδόσεις Γλαύκα)

2026-01-18T11:54:47+02:00

Στο νέο του βιβλίο «Η Αποστροφή και η Εκτροπή», το οποίο περιέχει 670 στοχασμούς – αφορισμούς και είναι δομημένο σε τέσσερις ενότητες,, δηλ. ΓΥΜΝΑ & ΤΕΤΡΑΧΗΛΙΣΜΕΝΑ – Η ΥΠΟΤΑΓΗ ΤΟΥ ΠΕΡΙΤΤΟΥ – ΡΗΤΑ ΚΑΙ ΥΠΟΡΡΗΤΑ – ΤΟ ΚΑΡΦΟΣ ΚΑΙ Η ΔΟΚΟΣ, ο Δημήτρης Τσινικόπουλος, λογοτέχνης και φιλόσοφος, επιχειρεί έναν βαθιά στοχαστικό διάλογο με την ανθρώπινη συνείδηση, τον θάνατο και την ουσία της γνώσης.
Με ύφος απέριττο αλλά εμποτισμένο από υπαρξιακή αγωνία και ποιητική ένταση, συνθέτει μικρές λογοτεχνικές ρήσεις που λειτουργούν ως θραύσματα ενός στοχαστικού καθρέφτη, όπου καθένας μας καλείται ν΄αναγνωρίσει τον εαυτό του.
Ήδη από τις πρώτες σελίδες, το βιβλίο θέτει έναν θεμελιώδη άξονα: την πρωταρχική σύγκρουση του ανθρώπου με τη γνώση. Όχι ως συσσώρευση πληροφοριών, αλλά ως αυτογνωσία, ως συνειδητοποίηση του καλού και του κακού. Ο άνθρωπος, όπως υποδηλώνει η αναφορά στο βιβλικό «δέντρο της γνώσεως», δεν είναι απλώς ένα ον που μαθαίνει, αλλά ένα ον που συγκλονίζεται από το τίμημα της μάθησης.
Ο θάνατος και ιδίως ο θάνατος του Άλλου επανέρχεται ως καταλύτης για τη μεταμόρφωση της αντίληψης. Ο κύριος Τσινικόπουλος δεν τον παρουσιάζει ως το τέλος, αλλά ως πύλη αναθεώρησης:

«Ο θάνατος ενός αγαπημένου προσώπου σε κάνει να ξαναδείς τη ζωή πάλι απ΄την αρχή.
Με άλλο μάτι.
Με άλλο πρόσωπο.»

Η ποίηση εδώ γίνεται στοχασμός και μάλιστα σε κίνηση, κάθε στίχος στέκει ως συμπύκνωση μιας μακράς, εσωτερικής αναζήτησης. Ο συγγραφέας προτείνει μια ανθρωπολογία της απλότητας, την αποτίναξη του περιττού, τη ζωή «όπως ένα λουλούδι ζει σαν λουλούδι». Δεν υπάρχει καμία ανάγκη για δηλώσεις ταυτότητας, όταν η ύπαρξη βιώνεται αυθεντικά.
Το βιβλίο διαπνέεται από μια νηφάλια μεταφυσική. Ο νους, η σκέψη, παρουσιάζεται ως το τελευταίο απόρθητο καταφύγιο του ανθρώπου. Σε μια εποχή όπου η πληροφορία λεηλατείται διαρκώς, ο συγγραφέας αναδεικνύει τη γνώση ως εσωτερικό μετάλλευμα, απρόσιτο σε κάθε εξωτερικό διαρρήκτη.

«Και τα πιο απόρθητα θησαυροφυλάκια μπορούν
να λεηλατηθούν.
Μόνο το εσώτερο θησαυροφυλάκιο του νου…
μπορεί να μείνει ασύλητο…»

Η Αποστροφή δεν είναι φυγή, αλλά στροφή προς τα μέσα. Η Εκτροπή δεν είναι απόκλιση, αλλά μια απαραίτητη παρεκτροπή από τον συμβατικό τρόπο σκέψης, μια χειραφέτηση του πνεύματος από την κοινότοπη βεβαιότητα.
Ο Δημήτρης Τσινικόπουλος, πιστός στην αποστολή του ως διανοούμενος, μας προσφέρει όχι απλώς ένα βιβλίο αλλά ένα εγχειρίδιο στοχασμού, μια πρό(σ)κληση να δούμε τα πράγματα ξανά και αυτήν τη φορά μ΄άλλο μάτι, μ΄άλλο πρόσωπο.
Ήταν μια εμπειρία ζωής η μελέτη αυτού του βιβλίου και τον ευχαριστώ από καρδιάς.
Εκδόσεις Γλαύκ: Μαρία Σταυρίδου & Βασίλης Μιχαήλογλου

Πηγή: https://e-enimerosi.com/logotechnia/i-apostrofi-kai-i-ektropi/

Η αποστροφή και η εκτροπή

2026-01-18T11:45:36+02:00

"Η αποστροφή και η εκτροπή", συνέντευξη στην Τζένη Κουκιδάκι (2025-02)

2025-03-09T16:59:28+02:00

Τι σας ώθησε να γράψετε αυτό το βιβλίο;

Δημήτρης Τσινικόπουλος: Όπως γράφω στον πρόλογο του βιβλίου μου «Η αποστροφή και η εκτροπή», είναι μια συλλογή 670 σκέψεων, ρητών και αφορισμών μου που έγραψα σε μεγάλο χρονικό διάστημα, πάνω από 10 χρόνια, χωρίς να έχω κάτι ιδιαίτερο κατά νου για την έκδοσή του. Βέβαια, με το γνωμολογικό λόγο είχα ασχοληθεί και στο παρελθόν. Δημοσίευσα το «Κριτήρια επιλογής και επιλογή κριτηρίων» (1991) και επακολούθησε το «Αφορισμοί για την αγάπη» (2005) που είναι δίγλωσσο (ελληνική και αγγλική γλώσσα). Έχω γράψει περισσότερους αφορισμούς αλλά επέλεξα και περιορίστηκα σε αυτούς. Κάποιους τους απέρριψα μετά από πιο ώριμη σκέψη. Και τώρα που βλέπω το βιβλίο και το ξαναδιαβάζω, ως αναγνώστης, βλέπω ότι θα έπρεπε ίσως να απορρίψω και κάποιους άλλους που τους βλέπω πιο κοινότοπους.

Δ.Τ.: Αυτή η ερώτηση μπορεί να θεωρηθεί ως προέκταση των όσων είπα προηγουμένως. Μπορώ να πω ότι τα έργα μου ασφαλώς και με εκφράζουν, και τα περισσότερα συνεχίζουν να μ' αρέσουν γιατί είναι προϊόν έρευνας, μελέτης και στοχασμού. Τα πρώτα ποιητικά βέβαια, όπως ο Φωτοτροπισμός και τα Σπαράγματα θα πρέπει να θεωρηθούν πρωτόλεια, και μερικά από τα ποιήματα σε μια μελλοντική επανέκδοση θα τα απέκλεια, ενώ κάποια άλλα θα τα ξαναδούλευα. Εν πάση περιπτώσει, το δοκιμιακό μου έργο με εκφράζει κι ας έχουν περάσει 20 χρόνια και πλέον, αν και κάποια δοκίμια ίσως θα γράφονταν κάπως διαφορετικά.

Έχετε διαφωνήσει ποτέ με τον δημιουργικό εαυτό σας;

Δ.Τ.: Σπάνια διαφωνώ με τον δημιουργικό εαυτό μου. Δεν έχω διάσταση μεταξύ του πραγματικού, καθημερινού εαυτού μου, και του δημιουργικού εαυτού. Είμαι ένας και αδιαίρετος όπως το εκφράζω στο ποίημά μου «Είμαι». Όλα τα στοιχεία, η καλλιτεχνική μου φύση, η ευαισθησία, το συναίσθημα, ο στοχασμός, παίζουν τον ρόλο τους στη διαμόρφωση του συγγραφέα ο οποίος είναι ο ίδιος αλλά εκδηλώνεται άλλοτε ως ποιητής, άλλοτε ως στοχαστής, άλλοτε ως μελετητής, άλλοτε ως δοκιμιογράφος, ως κριτικός λογοτεχνίας, φωτογράφος, ζωγράφος... Καλώς ή κακώς είμαι πολυσχιδής. Έτσι μου βγαίνει, με πολλούς τρόπους και ποικίλους, η ζείδωρη πνοή της πνευματικής δημιουργίας.

Υπάρχει κάποιο έργο που να το ξεχωρίζετε και γιατί;

Δ.Τ.: Υπάρχουν μερικά βιβλία μου που τα ξεχώριζα γιατί έχουν ιδιαίτερο βάρος. Θα ξεχώριζα ασφαλώς το «Ιησούς, ο ποιητής των ποιητών» (2006), το «Οι κλητοί και οι εκλεκτοί» (2004) ένα βιβλίο όπου παρουσιάζω το έργο 20 περίπου μεγάλων δημιουργών (φιλοσόφων, ποιητών, επιστημόνων), το «Βίβλος, ένα βιβλίο επαναστατικό» (2010), το «Στοίχημα του Πασκάλ» (2015) ένα βιβλίο 500 περίπου σελίδων με το οποίο απαντώ ως «απολογητής» στις αιτιάσεις και κατηγορίες νεο-αθεϊστών και σκεπτικιστών κατά του θεϊσμού και του Χριστιανισμού και το «Μυστήριο του κακού» (2014) ένα βιβλίο με δοκίμια πάνω στο πρόβλημα του ηθικού κακού, όπως το βλέπουν μεγάλοι στοχαστές από διαφορετικά ιδεολογικά στρατόπεδα. Βέβαια, και τα βιβλία μου για τον Καζαντζάκη (2017) και «Αντίχριστο του Νίτσε και τον αντιχριστιανισμό του», δεν υπολείπονται των άλλων σε επιχειρηματολογία και σκέψεις.

Υπάρχουν στιγμές που σας πυροδοτούν βάζοντάς σας σε δημιουργική κίνηση;

Δ.Τ.: Ασφαλώς και υπάρχουν κάποιες τέτοιες στιγμές όπου ανυποψίαστος προσκρούω σε θυμικές καταστάσεις και ενσταλάξεις. Βλέποντας μια κοινότοπη σκηνή με άλλο μάτι, βλέποντας μια παράξενη, ή περίεργη σκηνή διαφορετικά, θαυμάζοντας τη φύση ή έναν πίνακα ζωγραφικής και ούτω καθ' εξής. Αυτά μπορεί είτε αμέσως να με υποκινήσουν σε ένα δημιουργικό γίγνεσθαι ή να συσσωρευτούν μέσα μου, να χωνευτούν και να βγουν αργότερα στην επιφάνεια.

Κι αντίστοιχα, υπάρχουν στιγμές για τις οποίες δεν θα γράφατε ποτέ τίποτα;

Δ.Τ.: Υπάρχουν και τέτοιες στιγμές απραγίας. Αλλά γενικά επειδή είμαι πολυπράγμων όταν δεν έχω έμπνευση ως ποιητής ή καλλιτέχνης, καταφεύγω στην έρευνα ή τον στοχασμό όπου εκεί πρυτανεύει ο ιντελεκτουαλισμός.

Αν θα έπρεπε να περιγράψετε το εν λόγω πόνημα με μία μόνο λέξη, ποια θα ήταν αυτή;

Δ.Τ.: Με μια λέξη ίσως είναι μάλλον αδύνατον. Αλλά θα έλεγα, «συλλογή ρητών» ή απλά «ρητά» δικής μου επίνοιας.

Αν το βιβλίο σας ήταν/γινόταν ένα κανονικό ταξίδι κάπου στον κόσμο, πού θα πηγαίναμε και πόσες μέρες θα κρατούσε;

Δ.Τ.: Ένα τέτοιο βιβλίο δεν νομίζω να προσφέρεται για ένα κανονικό ταξίδι. Προσφέρεται όμως για ένα διανοητικό φαντασιακό πτητικό ταξίδι παντού, και θα κρατούσε πολλές μέρες. Δύο ρητά την ημέρα φτάνουν και περισσεύουν για να καλύψουμε όλο τον χρόνο με σκέψεις και προβληματισμούς.

Ποια είναι η γνώμη σας για τη σύγχρονη βιβλιοπαραγωγή στη χώρα μας σε σχέση με την λογοτεχνία; Έχετε αγαπημένους Έλληνες συγγραφείς;

Δ.Τ.: Βιβλιοπαραγωγή στη χώρα μας αναλογικά με τους αναγνώστες υπάρχει μεγάλη και δυσανάλογη. Οι αναγνώστες υπολογίζονται περίπου σε 200.000 σε έναν πληθυσμό 10 εκατομμυρίων. Απ' αυτούς το 70% είναι γυναίκες, που διαβάζουν μυθιστορήματα κυρίως, που δεν θα χαρακτήριζε κανείς ως «υψηλή» λογοτεχνία… Μπορεί να είναι και παραφιλολογία, ή απλά εύπεπτα κείμενα. Σ' αυτά συντελούν διάφοροι παράγοντες. Χρειάζεται καλύτερη παιδεία από τα χρόνια του δημοτικού με έμφαση στο ποιοτικό βιβλίο. Μεγάλος ανταγωνιστής βέβαια, στην εποχή μας είναι το internet και η εικόνα όπου καταφεύγουν οι νέοι.

Τώρα όσον αφορά για Έλληνες αγαπημένους συγγραφείς ασφαλώς και έχω. Είναι αυτοί που αναφέρω στον υπ' αριθμόν 465 αφορισμό μου. Και από τους Νεοέλληνες αναφέρω κυρίως τον Παπαδιαμάντη, τον Σολωμό, τους νομπελίστες ποιητές μας Σεφέρη και Ελύτη, τον Παπατσώνη, τον Λειβαδίτη και, κυρίως, τους πεζογράφους συγγραφείς της γενιάς του '30, όπως Πρεβελάκης, Καραγάτσης, Βενέζης κ.λπ. Βέβαια υπάρχουν και πολλοί άλλοι σύγχρονοι τους οποίους νομίζω δεν χρειάζεται να μνημονεύσω, γιατί θα αδικήσω κάποιους άλλους.

Ο Δημήτρης Τσινικόπουλος, σε μια μικρή συνέντευξη μεγάλων βιβλιοταξιδιών, μίλησε για το βιβλίο του Η αποστροφή και η εκτροπή: Αναστοχασμοί στην οδό της αναζήτησης, που κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Φυλάτος αλλά και γενικότερα για την εργογραφία του και τη λογοτεχνία.

Ο συγγραφέας που προσωπικά γνώρισα στα "Πιόνια στη σκακιέρα του έρωτα" ή μέσω άλλων κοινοποιήσεων έργων του, όπως το "Σαν απολίθωμα", «εργάζεται» ακατάπαυστα με τη γραφίδα και το χαρτί παρουσιάζοντας όλο και περισσότερα συγγράμματά του.

Στο συγκεκριμένο του βιβλίο έχει συλλέξει νανοκείμενα –από επιγραφές και ρήσεις έως αφορισμούς και μικροδιηγήματα– που έγραψε σε διάστημα δέκα ετών που έχουν ποικίλες χρείες, υφολογίες και ηχοχρώματα. Αλλού είναι συμπερασματικός, αλλού συμβουλευτικός, αλλού παρατηρητής κι αλλού οδηγός, αλλά και διάφορες άλλες δομικές «αποχρώσεις» που μπορούμε να διακρίνουμε στην πλούσια αυτή συλλογή, η οποία αποτελείται από 670 έργα!

Στο koukidaki.gr, για αυτό το πόνημα, έχει αναφερθεί πολύ κατατοπιστικά ο Χρήστος Ντικμπασάνης.

Πρόκειται για βιβλίο που διαβάζεται είτε απνευστί είτε αποσπασματικά σε χρόνο και τόπο που επιλέγει κανείς ακόμα κι εκείνες τις στιγμές που μπορεί να διαθέσει μόνο μερικά δευτερόλεπτα στη φιλαναγνωσία. Έχει πλούτο νοημάτων με βάθος και ουσία που εμπλουτίζουν τον άνθρωπο.

Συνέντευξη στην Λιλικα Αρνακη εφ όλης της ύλης (7 Φεβρουαρίου 2025)

2025-03-09T16:46:09+02:00

Δημήτρης Τσινικόπουλος Μπορώ να βλέπω τοπία ολόκληρα, συνθέσεις, ανθρώπους, αλλά και να εστιάζω σε λεπτομέρειες: σε ένα άνθος, ένα φυλλαράκι, ή στην αποτύπωση κάποιων συναισθημάτων.

Λιλικα Αρνακη: Ερευνητής, μελετητής, συγγραφέας, ποιητής και δοκιμιογράφος. Υπάρχει κάτι που ξεχωρίζετε περισσότερο, κάποιος τομέας που κλείνετε περισσότερο ή που σας αρέσει πιο πολύ να ασχολείστε;

Δημήτρης Τσινικόπουλος: Όλοι οι τομείς που ασχολούμαι μ’ αρέσουν.

Αλλά αν ξεχώριζα κάποιον, θα έλεγα: η ποίηση και η έρευνα.

Η τελευταία, έχει κάτι το συναρπαστικό. Γιατί εξερευνάς ή ψάχνεις κάτι, που δεν ξέρεις πού τελικά θα σε οδηγήσει.

Περιέχει σασπένς, μυστήριο, αγωνία.

Η ποίηση πάλι σε οδηγεί στην εσωτερική έρευνα και αναζήτηση…

Λιλικα Αρνακη: Διαβάζω στο βιογραφικό σας πως υπήρξε μάχιμος δικηγόρος. Πιστεύετε πως η θητεία σας στη νομική επιστήμη μεταφέρει στοιχεία στην ερευνητική σας δράση;

Ή Επηρεάζει η εμπειρία σας στη νομική επιστήμη το ερευνητικό σας έργο κι αν ναι, πώς;

Δημήτρη Τσινικόπουλο : Η νομική επιστήμη και θητεία μου στη δικηγορία, με ωφέλησαν πολλαπλώς στ: συγγραφική μου πορεία. Η νομική επιστήμη είναι μια λογοκρατική επιστήμη σαν τα μαθηματικά όπου το 1+1=2.

Ήτοι, μαθαίνεις να είσαι λακωνικός στη διατύπωση, και να αποδεικνύεις ή να τεκμηριώνεις τα όσα λες.

Βραχυλογία και τεκμηρίωση είναι δύο αρετές που εγκολπώθηκε από νωρίς. Γι’ αυτό τα μεν ποιήματά μου δεν υπερβαίνουν συνήθως τους 15 στίχους, τα δοκίμια είναι σύντομα κι αιχμηρά, αλλά οι σκέψεις προϊόν έρευνας και μελέτης.

Υπενθυμίζω πάντως εδώ, ότι, και οι δύο Νομπελίστες ποιητές μας είχαν σπουδάσει νομικά…

Όπως και πολλοί άλλοι επιφανείς λογοτέχνες.

Λιλικα Αρνακη: Έχετε εκδώσει κοντά στα 25 βιβλία. Υπάρχει κάποιο που ξεχωρίζετε κι αν ναι, γιατί;

Δημήτρης Τσινικόπουλος: Όλα τα βιβλία που έγραψα τα αγαπώ. Όπως μια μάνα αγαπά όλα τα παιδιά της.

Αλλά, βέβαια, υπάρχουν κάποια που θα τα ξεχώριζα. Από την ποίηση την Μέθεξη (2002), και την Terra Amata (2019).

Από τα δοκίμια το «Εικονοκλάστες και Λεξιμάχοι» (2001) και ιδιαίτερα το «Οι Κλητοί και Εκλεκτοί» (2004), ένα βιβλίο που παρουσιάζει το έργο 18 μεγάλων φιλοσόφων, λογοτεχνών, επιστημόνων κ.άλλ.

και τις θέσεις τους πάνω στον άνθρωπο, στη ζωή, το θάνατο κ.λπ.

Από το φιλοσοφικό μου έργο «Το μυστήριο του κακού» (2014) όπου διερευνώ το πρόβλημα του Κακού μέσα από τα μάτια άλλων φιλοσόφων.

Από τις μελέτες μου, το «Ιησούς ο ποιητής των ποιητών» (2006) και το «Βίβλος ένα βιβλίο επαναστατικό» (2010). Είναι ιδιαίτερα αγαπημένα μου και τα δύο.

Στο πρώτο δείχνω ότι ο Ιησούς μιλούσε ποιητικά, στο δεύτερο την πρωτοτυπία της Βίβλου σε πολλά θέματα και σε ιδέες. Από το απολογητικό μου έργο, σαφώς «Το Στοίχημα του Πασκάλ» (2015), ένα βιβλίο 500 περίπου σελίδων, που απαντώ στις θέσεις και τα επιχειρήματα των νεο-αθεϊστών τύπου Ρίτσαρντ Ντόκινς.

Είναι ένα βιβλίο, που παρόλο ότι εκδόθηκε το 2015, μερικά βιβλιοπωλεία επιμένουν εν έτει 2025,

να το έχουν ακόμα στην προθήκη τους!

Βλέπετε, με αναγκάζετε να περιαυτολογήσω, σαν τη μάνα που μιλάει συνέχεια για τα παιδιά της!

Λιλικα Αρνακη: Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά έργα σας αφορά τον αντι χριστιανισμό του Νίτσε.

Ήταν όντως αντιχριστος ή απλά ένας ιδιόρρυθμος στοχαστής;;

Δημήτρης Τσινικόπουλος: Ο Νίτσε ήταν μια ιδιόρρυθμη περίπτωση.

Ήταν ασφαλώς σπουδαίος στοχαστής, αλλά όχι συστηματικός φιλόσοφος. Ήταν περισσότερο ποιητής.

Το Τάδε έφη Ζαρατούστρα είναι μάλλον το καλύτερο έργο του. Λόγω της ασθενούς του όρασης

και άλλων αρρωστιών, έγραφε σύντομους αφορισμούς.

Αλλά έγραψε τόσο πολλούς και σε διάφορες φάσεις της ζωής του, που όχι σπάνια, αντέφασκε με

αυτά που έγραφε αλλού, ανάλογα με το τι τον απασχολούσε και πώς έβλεπε τα πράγματα κάθε φορά. Έδινε μεγάλη έμφαση στην απόλυτη ατομική ελευθερία, και αποστρέφεται τα συστήματα, τον κομφορμισμό και τον υποκριτικό καθωσπρεπισμό.

Εγώ ασχολήθηκα ιδιαίτερα με το τελευταίο έργο του τον «Αντίχριστο» κι έγραψα γι’ αυτό (2022), γιατί είδα ότι ο Νίτσε, ατυχώς, δεν κατανόησε την αξία του πρωτο– Χριστιανικού κηρύγματος, και ασκώντας κριτική στο θρησκευτικό κατεστημένο της εποχής του, στράφηκε και κατά του ίδιου του

Ιησού Χριστού, και ιδιαίτερα του απ. Παύλου και της Βίβλου ολόκληρης, παρερμηνευοντας την. Βέβαια, αντι–θρησκευτικά και αντικληρικά στοιχεία βρίσκουμε και σε προηγούμενα έργα του, όπως π.χ. στο Ίδε ο άνθρωπος,

Η γενεαλογία της ηθικής κ.λπ. Αλλά στον «Αντίχριστο», εκτρέπεται ακόμα και σε ύβρεις κατά του απ. Παύλου, αποκαλώντας τον τρελό, τσαρλατάνο, απατεώνα, διότι αυτός τάχα ίδρυσε τον χριστιανισμό κι όχι ο Ιησούς Χριστός…

Αλλά ήταν και βαριά άρρωστος όταν το έγραφε πάσχοντας από ψυχασθένεια και μεγαλομανία.

Εν πάση περιπτώσει, πρέπει κανείς να διαβάσει Νίτσε με πολλές επιφυλάξεις.

Όπως έλεγε και ο ίδιος: «Άλλο είμαι εγώ άλλο τα βιβλία μου».

Λιλικα Αρνακη: Ένα ακόμη πρόσωπο που «αγαπάτε» να μελετάτε είναι ο Καζαντζάκης, επίσης γνωστός για τη διαμάχη του με την εκκλησία.

Πιστεύετε πως ήταν πιστός ο Καζαντζάκης; Πως πίστευε στην ύπαρξη και την ισχύ του Θεού;

Δημήτρης Τσινικόπουλος: Ο Καζαντζάκης, ο πιο γνωστός Έλληνας συγγραφέας τόσο στην Ελλάδα όσο και παγκοσμίως, είναι μια άλλη περίπτωση που είλκυσε το ενδιαφέρον μου.

Γι’ αυτό έγραψα και το βιβλίο «Οι πνευματικοί πατέρες του Νίκου Καζαντζάκη» (2017).

Μελετώντας, ανακάλυψα τις κρυφές πηγές του, που ήταν κυρίως ο Δαρβινισμός (ήταν ο πρώτος που μετέφρασε την Καταγωγή των ειδών το 1912), ο εσωτερισμός της Μπλαβάτσκυ, ο Βουδισμός, και ο Ελευθεροτεκτονισμός (Μασονία), στον οποίο ήταν εντεταγμένος από νωρίς.

Η «Ασκητική» του εκφράζει ακριβώς αυτού του είδους τις απόψεις, και αν διαβάσουμε το «Πιστεύω» του στις τελευταίες σελίδες, βλέπουμε ότι μετατρέπει το γνωστό Σύμβολον της Πίστεως

(325–381 μ.Χ.) σε δικό του προσωπικό πιστεύω, με Θεό, την βιολογική Δαρβινική εξέλιξη, το περίφημο Elan Vital (ζωτική ορμή) του Μπερξόν…

Γι’ αυτό και συχνά έλεγε στα έργα του: «Θεέ μου κάνε με Θεό». Εννοούσε ως θεό την ζωτική ορμή

προς τα πάνω, την ανέλιξη.

Ο Καζαντζάκης δεν ήταν πιστός χριστιανός. Επηρεασμένος από πολλά ιδεολογικά ρεύματα, και κυρίως από τον Νίτσε, ήταν κατά κάποιον τρόπο πρόδρομος της λεγόμενης post–truth, μετα–αλήθειας, προσπαθώντας να συγχωνεύσει όλες τις αντίθετες ιδεολογίες.

Η εκκλησία διέκρινε στα έργα του αντιχριστιανικές θέσεις, κι έτσι τον πολέμησε, αλλά τελικά, με την παρέμβαση ισχυρών φίλων δεν αφορίστηκε.

Το συγγραφικό ταλέντο του ήταν αναμφισβήτητα μεγάλο αλλά όλα τα έργα του δεν είναι της ίδιας αξίας… Ιδίως τα πρώιμα και τα φανταστικά όπως «Ο Τελευταίος Πειρασμός» που ξεσήκωσε θύελλα διαμαρτυριών στον κόσμο με την προβολή της ταινίας του Σκορτσέζε, που στηρίζεται στο βιβλίο του.

Λιλικα Αρνακη: Ωστόσο, μέσα σε όλη τη στοχαστική κι ερευνητική σας πορεία, εντοπίζουμε και ποιητικές συλλογές. Είναι άλλος ο ποιητής Δημήτρης τσινικοπουλος;;

Δημήτρης Τσινικόπουλος: Ο ποιητής Δημήτρης Τσινικόπουλος είναι ο ίδιος με τον στοχαστή, μελετητή και ερευνητή.

Δεν είναι άλλος. Απλά εκφράζεται ποιητικά κι εκφέρει τον λόγο του με τρόπο ποιητικό.

Μίλησα στην αρχή για το σασπένς, το μυστήριο και την αγωνία που υπάρχει στην έρευνα. Ξαφνικά, κάποια μέρα συνειδητοποίησα, ότι, η λέξη «μυστήριο» βγαίνει ακούσια σε κάποια ποιήματά μου, γραμμένα σε διάφορα χρονικά διαστήματα… Θέλω να πω, ότι, η αγωνία και το άγνωστο, το μυστήριο

βρίσκονται στο ασυνείδητο ή υποσυνείδητό μου (για να μιλήσω με όρους φροϋδικούς) μαζί με την έμφυτη σε όλους ιδέα του ωραίου, και με την επίδραση εξωγενών και ενδογενών παραγόντων, παράγουν μέσα μου ρυθμικό λόγο, όπως είναι η ποίηση.

Η έμπνευση έρχεται μόνη της. Απρόσκλητη. Έχω γράψει μέχρι τώρα 7 ποιητικές συλλογές…

Και έχω υπό έκδοση άλλες τρεις. Πάντως, εκείνο που φροντίζω στην ποίησή μου είναι να μην επαναλαμβάνομαι.

Έχω γράψει τρίστιχα, χάικου, μεταφυσική ποίηση, ερωτική και θρησκευτική ποίηση, υπαρξιακού και κοινωνικού περιεχομένου, κ.λπ., και η γραφή μου και η φωνή μου μπορεί να παραλάσσει από συλλογή σε συλλογή, ανάλογα με τη θεματική της.

Το έχω παρατηρήσει αυτό στα ποιήματά μου.

Λιλικα Αρνακη: Terra amata, ποίηση ερωτική. Αλήθεια, τι θέση έχει ο έρωτας στη ζωή σας; Και τι ρόλο στην ψυχή σας;

Δημήτρης Τσινικόπουλος: Η Terra amata (= αγαπημένη γη) είναι η τελευταία μου ποιητική συλλογή,

αποκλειστικά με ερωτικά ποιήματα, αλλά τα ποιήματα της συλλογής αυτής είναι πολύ παλιά, τότε, που ήμουνα αρκετά νέος κι έγραφα ερωτική ποίηση.

Προηγήθηκε βέβαια μια άλλη συλλογή το «Σύφλογο», που εξέδωσα με το ψευδώνυμο Άγγελος Δημητρίου.

Ο έρωτας σίγουρα είναι μια σφοδρή υποκινούσα έμφυτη ακατανίκητη δύναμη στη ζωή του ανθρώπου.

Ο Δάντης το είπε ποιητικά: «Κινεί τον ήλιο και τα αστέρια».

Είναι αναπόφευκτος στη ζωή του ανθρώπου, και οι ανέραστοι είναι οι πιο δυστυχισμένοι άνθρωποι. Είναι βασικό ορμέμφυτο, αλλά και πολύ πιο πολύπλοκο βίωμα από την αγάπη. Μερικές φορές γίνεται ένα εκρηκτικό κοκτέιλ αποτελούμενο από αγάπη και τρυφερότητα, αλλά και κτητικότητα, πάθος, πόθο, ζήλια, πόνο και μίσος, μερικές φορές, όταν πληγωθούμε από το ερωμένο πρόσωπο.

Όλα αυτά μπορεί να τα εκφράσει ένας ερωτικός ποιητής.

Κι εγώ, τα εκφράζω τα συναισθήματά μου με τον δικό μου τρόπο.

Όπως όμως λέω σ’ έναν αφορισμό μου: «Η εποχή μας αναζητά τα εύκολα.

Αλλά ο έρωτας ποτέ δεν είναι εύκολος.

Γι’ αυτό και ο σύγχρονος άνθρωπος αποφεύγει τον έρωτα και επιζητεί τους έρωτες»…

Λιλικα Αρνακη: Το τελευταίο σας βιβλίο τιτλοφορείται Η Αποστροφή και η Εκτροπή.

Ποια είναι η μεγαλύτερη αποστροφή για εσάς και ποια η πιο δυνατή εκτροπή σας;

Δημήτρης Τσινικόπουλος: Ο τίτλος Η Αποστροφή και η Εκτροπή του τελευταίου βιβλίου μου, είναι

εμπνευσμένος από τα λόγια του απ. Παύλου που λέει σε μια επιστολή του ότι θα έρθει καιρός που οι άνθρωποι, θα αποστρέφονται την αλήθεια και θα εκτρέπονται εις ψεύδη και ανοησίες… Αυτό που συμβαίνει δηλ., περισσότερο από κάθε άλλη εποχή, στην εποχή μας.

Με αυτό το πρίσμα μπορούμε να καταλάβουμε την πληθώρα των Fake News που μας έχουν κατακλύσει από τα Μ.Μ.Ε. και τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης κυρίως.

Όσο για μένα, η μεγαλύτερή μου αποστροφή βρίσκεται στην αδικία, στη φθορά και στη διαφθορά των υψηλά ιστάμενων και κυβερνώντων.

Φροντίζω να μην έχω εκτροπή, διότι η εκτροπή σημαίνει ουσιαστικά παρεκτροπή. Είμαι άνθρωπος χαμηλών τόνων, μετριοπαθής, άνθρωπος της μεσότητας, όπως θα έλεγε ο Αριστοτέλης.

Οι νομικοί Ρωμαίοι την έλεγαν «χρυσή μεσότητα» (aurea mediocritas)

Λιλικα Αρνακη: Οι άνθρωποι χρειάζεται να υποκινούνται από την ιδέα, το έργο ή ακόμα και την εικόνα ή την επιτυχία ενός άλλου ατόμου ;

Δημήτρης Τσινικόπουλος: Οι άνθρωποι πάντα αναζητούν ινδάλματα και είδωλα και αστέρες για να τους μιμηθούν.

Δυστυχώς, θέλουν τον εύκολο πορισμό και θέλουν να γίνουν από τη μια στιγμή στην άλλη εκατομμυριούχοι, με δόξα πολλή.

Αυτό όμως μπορεί να οδηγήσει σε παγίδες κι αυταπάτες. Θα πρέπει κανείς να γνωρίζει τα όρια και τις

δυνατότητές του.

Αλλιώς, αν θέτει στόχους άπιαστους ή απραγματοποιητους, θα καταληφθεί από διαρκές άγχος, και στη συνέχεια, από κατάθλιψη.

Πρέπει να φρονεί ώστε να σωφρονει. Σωστά το είπε ο Άντονι Χόπκινς: «Ζούμε σε μια κουλτούρα συσκευασίας που περιφρονεί το περιεχόμενο».

Όλα γίνονται για το χρήμα και το θεαθήναι. Εμφανίζομαι, παρουσιάζομαι στα μέσα κοινωνικής

δικτύωσης, ή στην TV, άρα, υπάρχω.

Λιλικα Αρνακη: Υπάρχει κάποιο βιβλίο σας που θα λέγατε πως αποτελεί αποτύπωση της προσωπικής σας αναζήτησης;;;

Δημήτρης Τσινικόπουλος: Όλο το έργο μου αποτυπώνει την προσωπική μου εναγώνια αναζήτηση. Είναι η αναζήτηση της κατανόησης του μυστηρίου του Θεού, και του μυστηρίου του ανθρώπου.

Και τα δύο τα διακρίνει το απροσπέλαστο.

Περισσότερο, βέβαια, το πρώτο.

Ως προς το δεύτερο, θα έλεγα ότι αποτελεί μυστήριο γιατί ο έμφρων άνθρωπος ενώ ξέρει ότι το κακό τελικά, καταστρέφει, συνεχίζει να είναι αιχμάλωτός του και να το επιτελεί παντοιοτρόπως.

Ζει με αυταπάτες ότι αυτός μπορεί να επιζεί και ας αυτο–καταστρέφεται…

Λιλικα Αρνακη: Ζούμε στην εποχή της εικόνας κατά γενική ομολογία. Συμφωνείτε με την άποψη πως αυτό εγκλωβίζει τη σκέψη μας;

Δημήτρης Τσινικόπουλος: Υπερβολική έκθεσή μας στην εικόνα, σαφώς κι εγκλωβίζει τη σκέψη. Ζούμε μέσα στην πλημμυρίδα της εικόνας και στην άμπωτη της σκέψης, αν αναλογιστούμε ότι ακόμα κι ένα μικρό άρθρο σε μια ανάρτηση, πληροφορεί τον αναγνώστη ότι θα δαπανήσει 5 ή 10 λεπτά για να το διαβάσει!

Ο καταιγισμός των πληροφοριών μέσω των εικόνων στο διαδίκτυο είναι συντριπτικός!

Γι’ αυτό έγραψα και δοκίμιο με τίτλο «Εικονοκλάστες και Λεξιμάχοι» που έδωσα ως τίτλο σ’ ένα βιβλίο δοκιμίων μου.

«Πού πήγε η σοφία που χάσαμε μέσα στη γνώση», είπε σ’ έναν στίχο του ο Τ.Σ.

Έλιοτ, και σήμερα θα λέγαμε: «πού πήγε η γνώση που τη χάσαμε μέσα στην πληροφορία»! Η σκέψη, και ιδιαίτερα η έλλογη κρίση, τείνουν να εξαφανιστούν από μεγάλο μέρος της ανθρωπότητας. Όπως ορθά είπε ο Χάιντεγκερ: «Το πιο προκλητικό πράγμα στην προκλητική εποχή μας είναι ότι

ακόμα δεν σκεπτόμαστε».

Δυστυχώς την ανθρωπότητα την διαβουκολούν οι επιτήδεια ολιγάρχες και οι αυτοκράτορες των media όπως ο Ζούκερμπεργκ, ο Έλον Μασκ, ο Μπέζος και μερικοί άλλοι.

Γι’ αυτό κι εγώ, αφιέρωσα το τελευταίο βιβλίο μου σ’ αυτούς που θέλουν και ξέρουν να σκέφτονται. Δεν είναι εύκολο να μπεις στη διαδικασία του σκέπτεσθαι, να ορθοτομεί και να συμπεράνεις ορθά…

Λιλικα Αρνακη: Είναι η κοινωνία μας απλά ανταγωνιστική ή έχει υπερβεί τα εσκαμμένα κι έχει καταντήσει ανθρωποφαγικη;

Δημήτρης Τσινικόπουλος: Σίγουρα, ζούμε σε μια ανταγωνιστική κοινωνία αφού υπάρχουν πλούσιοι και φτωχοί, εκατομμυριούχοι και ρακένδυτοι, άνθρωποι που δεν έχουν «πού την κεφαλήν κλίνει».

Είναι φαινόμενο έντονο στις καπιταλιστικές κοινωνίες και τις Δημοκρατίες δυτικού τύπου, που κατ’ ευφημισμόν λέγονται Δημοκρατίες, αλλά στην ουσία, είναι «δημοκρατικές ολιγαρχίες».

Άλλωστε, όπως σωστά παρατήρησε ο Ε. Ιονέσκο, ο ιδρυτής του θεάτρου του παραλόγου με την τετράγωνη λογική, καμία κυβέρνηση δεν μπορεί να μας απαλλάξει από τον πόνο του να ζεις με

προβλήματα, τον φόβο του θανάτου και τη δίψα μας για το απόλυτο.

Αυτά τα τρία είναι τα ουσιώδη υπαρξιακά μας προβλήματα. Εγώ θα προσέθετα ότι, καμιά διακυβέρνηση παρά τις όποιες καλές προθέσεις της, δεν μπορεί να μας απαλλάξει από τη φτώχεια, την κοινωνική ανισότητα, την φαυλότητα, την αρρώστια και τη διαφθορά.

Οι κοινωνίες πάντα θα είναι άνισες και ανθρωποφαγικές, λόγω των υπαρχόντων ενδογενών και, κυρίως, των εξωγενών παραγόντων – προβλημάτων.

Είναι στην ανθρώπινη φύση η ιδιοτέλεια, ο εγωισμός, ο ευδαιμονισμός, η κτήση δύναμης, δόξας και φήμης παρά την επίφαση του ανθρωπισμού που δείχνει συχνά.

Χρειάζεται διαρκής αγώνας και ηθοπαιδεία για να βελτιωθούν τα πράγματα, αλλά είναι τρομερά δύσκολο να συνεχίζουν να συμβιώνουν κότες και αλεπούδες στον ίδιο χώρο…

Οι πλούσιοι γίνονται πλουσιότεροι και οι φτωχοί φτωχότεροι, αν σκεφτούμε ότι το 2024 ο συνολικός πλούτος των δισεκατομμυριούχων αυξήθηκε κατά 2 τρις.

Δημιουργήθηκαν 204 νέοι δισεκατομμυριούχοι, 4 την εβδομάδα.

Οι 10 πλουσιότεροι αύξησαν την περιουσία τους κατά 100 εκατ. την ημέρα!

Λιλικα Αρνακη: Μάθαμε επίσης πως ασχολείστε με επιτυχία και με τη φωτογραφία.. Αυτά που ο φακός σας φυλακίζει είναι όσα βλέπετε ή προσπαθείτε να δείτε πίσω από όσα φαίνονται ;;;

Δημήτρης Τσινικόπουλος: Η ματιά του φωτογράφου είναι πάντα διαφορετική από τη ματιά του απλού, μέσου ανθρώπου.

Βλέπει πολύ περισσότερα. Σαφώς βλέπει πίσω από όσα φαίνονται, διότι σκοπός της τέχνης είναι να καθιστά ορατό, το αόρατο.

Φυλακίζει μια κατάσταση, ένα συμβάν ή ένα στατικό φαινόμενο, αλλά με μια δική του οπτική.

Κάνει αυτό που έλεγε ο νομπελίστας μεξικανός ποιητής Octavio Paz: “La consagracion del instante” (καθοσίωση της στιγμής).

Η στιγμή της «καταγραφής» της φωτογραφίας, είναι μια μοναδική στιγμή, μια στιγμή ιερή, μια στιγμή που παγιώνεται μέσα στο χρόνο, ο οποίος αλλάζει ανθρώπους και πράγματα, γι’ αυτό λέγεται και πανδαμάτωρ.

Μπορώ να βλέπω τοπία ολόκληρα, συνθέσεις, ανθρώπους, αλλά και να εστιάζω σε λεπτομέρειες: σε ένα άνθος, ένα φυλλαράκι, ή στην αποτύπωση κάποιων συναισθημάτων.

Έχω κάνει ατομική έκθεση φωτό, στο Πολιτιστικό Ίδρυμα Υδρία, του Τάσου και Τιτίκας Αρβανιτάκη, αλλά τις περισσότερες φορές έχω συμμετάσχει με επιτυχία σε ομαδικές εκθέσεις του Δ.Σ.Θ. και άλλων. Αλλά από μικρός ασχολούμαι επίσης και με τη ζωγραφική κι έχω φιλοτεχνήσει γύρω στους πενήντα πίνακες – ελαιογραφίες, στα περασμένα χρόνια…

Τον τελευταίο καιρό όμως, ασχολούμαι περισσότερο με τη γραφή.

Απλά καταφεύγω στο σκίτσο και στη ζωγραφική με μολύβια.

Το θεωρώ κάτι πιο απλό, πιο πρακτικό, γιατί δεν διαθέτω ειδικό στούντιο ζωγραφικής που το θεωρώ

απαραίτητο για να ζωγραφίζω ελαιογραφίες όπως παλιότερα.

Η φωτογραφία όμως λειτουργεί και με καλύπτει πολλαπλώς. Με εκφράζει ποικιλοτρόπως.

Λιλικα Αρνακη: Αγαπητε κ . Δημήτρη Τσινικόπουλε σας ευχαριστώ απο καρδίας για αυτην την συνέντευξη

Πηγή: https://www.vima365.gr/home/2025/02/07/%CE%B4%CE%B7%CE%BC%CE%AE%CF%84%CF%81%CE%B7%CF%82-%CF%84%CF%83%CE%B9%CE%BD%CE%B9%CE%BA%CF%8C%CF%80%CE%BF%CF%85%CE%BB%CE%BF%CF%82-%CE%84%CE%84-%CE%BC%CF%80%CE%BF%CF%81%CF%8E-%CE%BD%CE%B1-%CE%B2%CE%BB/

Βιβλιοανάκριση: Το στοίχημα του Πασκάλ (στο κανάλι "Κοσμολογία και Θεολογία")

2024-03-25T12:25:45+02:00

Παρηγορείτε τον λαό μου: Η παντοδυναμία, η μεγαλοσύνη και η αιωνιότητα του Θεού, στον προφήτη Ησαΐα

2024-01-21T13:02:03+02:00

Ένα από τα μεγαλειοδέστερα και μεγαλοπρεπέστερα κεφάλαια του βιβλίου του Ησαΐα, αλλά και όλης της Βίβλου, είναι ασφαλώς το 40^ο κεφάλαιο του βιβλίου αυτού. Με μια γλώσσα γλαφυρή, εξαίσια και υψιπετή, ο προφήτης με θεία έμπνευση διατυπώνει πνευματοφόρες, διαχρονικές αλήθειες. Ενώ έχει κατά νουν την μελλοντική αποκατάσταση του λαού Ισραήλ, και την επιστροφή του στην πατρώα γη και στην πρωτεύουσά του, την Ιερουσαλήμ (σε έναν καιρό που ακόμα δεν είχε καταστραφεί από τους Βαβυλώνιους), παρουσιάζει και αναπτύσσει αλήθειες που υπερβαίνουν την ανθρώπινη τάξη, διάνοια και σοφία και αποκαλύπτουν πτυχές της θείας ανεξερεύνητης τάξης, σοφίας και δύναμης. Όσες φορές και αν διαβάσει κανείς αυτά τα θεία προφητικά λόγια, άλλες τόσες καταλαμβάνεται με δέος και θαυμασμό. Διότι, μέσα σε λίγους στίχους, ο ένθεος αυτός ποιητής-προφήτης δείχνει την ανθρώπινη μικρότητα, ματαιότητα και φθορά, και την αντιπαραβάλλει με τον αιώνιο δεδηλωμένο σκοπό (λόγο) του Θεού. Αντιπαραβάλλει την φθαρτότητα, την ματαιότητα και την ασημαντότητα των εθνών, που υπολογίζονται από τον Θεό σαν σταγόνα σε έναν κάδο και σαν σκόνη σε μία πλάστιγγα (στίχος 15) συγκρινόμενα με την ανυπέρβλητη, ασύλληπτη δύναμη και σοφία του.

Καλεί τους αναγνώστες του να κοιτάξουν ψηλά, να παρατηρήσουν τα άστρα των ουρανών, αφού τους καλεί ο “Άγιος Θεός” να αναλογιστούν ποιος δημιούργησε το “στράτευμα των ουρανών” (αυτό που εμείς σήμερα αποκαλούμε γαλαξίες, που ο καθένας τους περιέχει δισεκατομμύρια άστρα ενώ υπάρχουν δισεκατομμύρια γαλαξίες στο σύμπαν) και να αναλογιστούν την τεράστια δύναμη και σοφία του Θεού-δημιουργού (στίχοι 26,28). Ο οποίος Θεός, σε αντίθεση με τους ανθρώπους και τα ανύπαρκτα είδωλά τους, δεν ατονεί ούτε αποκάμνει. Και, φυσικά, δεν εξιχνιάζεται η σοφία του. Είναι Αυτός ο Θεός που κατέχει (εξουσιάζει) τον γύρο της Γης και βλέπει τους κατοίκους της σαν ακρίδες! Αυτός ο Θεός, λοιπόν, μπορεί για ένα διάστημα να ‘τιμωρήσει’ το λαό του (εν προκειμένω τον αποστάτη Ισραήλ) και να τον αποκαταστήσει εν καιρώ. Δρα με τρόπο παράξενο για τον άνθρωπο, υπεράνω της ανθρώπινης κατανόησης και λογικής. Στην ανθρώπινη τάξη, στην ανθρώπινη ιστορία κυριαρχεί η περατότητα, η φθορά και η αμαρτία. Στη θεία τάξη κυριαρχεί η θεία σοφία και η συγχωρητικότητα, η οποία δε μπορεί να κριθεί με ανθρώπινα μέτρα και κριτήρια, με τα μέτρα της ανθρώπινης κατανόησης ή ηθικής. Γιατί ο Θεός όπως αναγράφεται και στο βιβλίο του Ιώβ είναι ανεξερεύνητος, ακατανόητος (Ιώβ κεφ. 38-41). Δείγμα της σοφίας του παίρνουμε από τα δημιουργικά του έργα. Γι’ αυτό ο προφήτης δείχνει ότι Αυτός ο μεγαλειώδης, ο υπέρτατος, ο αιώνιος Θεός, είναι ταυτόχρονα και τόσο στοργικός και συγκαταβατικός, όπως ένας ποιμένας που φέρεται στοργικά στα προβατάκια του και τα καθοδηγεί και τα αγκαλιάζει (στίχοι 10-11). Το μήνυμα του κεφαλαίου που στέκεται σαν προμετωπίδα στη δεύτερη ενότητα του βιβλίου του Ησαΐα (κεφ. 40-66), είναι ότι ο μεγαλειώδης Θεός της φύσης, του κόσμου, ο υπέρτατος και ανεξερεύνητος Θεός, είναι και Θεός της ιστορίας που επεμβαίνει και δρα και την καθορίζει και κατευθύνει μερικές φορές με τρόπο ακατανόητο σε μας, οι οποίοι θέλουμε να του διδάξουμε εμείς τη δικαιοσύνη (!) ενώ κανείς δε μπορεί να γίνει σύμβουλός του (στίχοι 14-23). Ο Θεός – η αιώνια τάξη – αποκαλύπτεται στην ιστορική ανθρώπινη τάξη και τελικά την ρυθμίζει. Δεν υπολογίζει έθνη και λαούς αφού γι’ Αυτόν, αυτά είναι σαν τίποτα, μια ματαιότητα, ένα μηδέν. Γι’ αυτό και παρηγορεί και δίνει ισχύ στον αδύναμο, αρκεί να εμπιστεύονται σ’ Αυτόν και να τον προσμένουν (Paul Tillich, The Shaking of the Foundations σελ. 22 επ.). Το επιμύθιο είναι, ότι, εκείνοι που ελπίζουν και στηρίζονται στο Θεό, θα ανανεώσουν τις δυνάμεις τους, θα πετάξουν ψηλά σαν αετοί, θα τρέξουν και δεν θα αποκάμουν. Γι’ αυτό έχει κάθε λόγο ο προφήτης να λέει : “Παρηγορείτε, παρηγορείτε το λαό μου…” παρά τα δεινά που υφίστανται. Η παρηγοριά, βέβαια, προέρχεται μόνο από τον Θεό, και ο λαός πρέπει να ετοιμάσει την βασιλική οδό και στην έρημο, στους ερημωμένους τόπους, όπως ήταν η Ιουδαία έρημη τότε, για να βαδίσει ο Κυρίαρχος της ιστορίας, ο Θεός και ο λαός του. Αξιοσημείωτο είναι, το πώς ο προφήτης στον εμπνευσμένο αυτό λόγο, παρουσιάζει το Θεό, με τις θείες του ιδιότητες. Δεν πρόκειται εδώ, για έναν περιορισμένο από τόπο και χρόνο Θεό, έναν φυλετικό, εθνικό Θεό της ερήμου ή των Εβραίων, όπως νομίζουν κάποιοι κοντόθωροι κριτικοί, αλλά για έναν Θεό, που είναι ταυτόχρονα: παρηγορητής, συγχωρητικός, δίκαιος κριτής, τρυφερός ποιμένας, άγιος Θεός, ασύγκριτος και ανυπέρβλητος, μεγαλειώδης δημιουργός, αιώνιος και ακατανόητος. Και όλα αυτά μαζί, γιατί Αυτός είναι ο ασύλληπτος από την ανθρώπινη διάνοια Γιαχβέ, το όνομα του οποίου σημαίνει «Αυτός που κάνει να γίνει», ή «να γίνεται», ή «Γίνεται ό,τι θέλει να γίνει» και θα είναι ό,τι θέλει να είναι (Εχυέχ ασε Εχυέλ, Έξοδ. 3:14). Όχι απλά ο Ων, ο υπάρχων, αλλά «Αυτός που ήταν και είναι και θα είναι» όπου τον αναζητήσουν, όπως πολύ ωραία το διατυπώνει ο φιλόσοφος Martin Buber, στο βιβλίο του «Εγώ και Συ».

Το μεγαλειώδες αυτό ποίημα - γιατί σε ποιητική γλώσσα και ρυθμό είναι γραμμένο -, το μεταφέρω στη νεοελληνική γλώσσα παρ’ όλο που υπάρχουν ήδη καλές μεταφράσεις της Βίβλου, στηριζόμενος όχι μόνο στο Μασορίτικο κείμενο, αλλά και στην μετάφραση των Ο’, αλλά, ιδίως, στο πλήρες χειρόγραφο του Ησαΐα της Νεκράς Θάλασσας (1Q) όπου ο αναγνώστης θα παρατηρήσει και κάποιες μικρές παραλλαγές ή διαφοροποιήσεις, που συμβάλλουν ωστόσο στην καλύτερη κατανόηση του κειμένου. Γι’ αυτό απαραίτητο είναι να συμβουλευτεί και τις υποσημειώσεις στο τέλος.

Το κεφάλαιο θα μπορούσε να χωριστεί απλά σε δύο τμήματα. Στο πρώτο (1-11) έχουμε την “παρηγοριά του Θεού δια της έλευσης του Σωτήρα Θεού”. Το δεύτερο (12-30), περιγράφει την ασύγκριτη μεγαλειότητα του Θεού, και την ενίσχυσή του, την παρηγοριά του στους αδύναμους. Μετέφρασα όλο το κεφάλαιο, εκτός από μερικούς στίχους που είχαν περισσότερο τοπικό χρώμα, σε σχέση με τον αρχαίο Ισραήλ και αφορούσαν πιότερο αυτούς. Τέλος, θεωρώ ότι, το κεφάλαιο αυτό, παρά τη σχετική αλλαγή του ύφους, προέρχεται από τον (πρώτο) Ησαΐα και όχι από κάποιον δεύτερο (Ησαΐα) όπως υποστηρίζουν οι κριτικοί της Βίβλου. (Για περισ. βλ. Πόσοι Ησαΐες έγραψαν το βιβλίο του Ησαΐα;)

1 «Παρηγορείτε, παρηγορείτε τον λαό μου», λέει ο Θεός σας

2 Μιλήστε στην καρδιά της Ιερουσαλήμ

και πείτε της ότι ο καιρός της σκληρής δουλείας της συμπληρώθηκε (…)

3 Φωνή κάποιου που φωνάζει: ⁽¹⁾

Στην έρημο ετοιμάστε τον δρόμο για τον ΓΧΒΧ ⁽²⁾ (και)

Μέσα στην έρημη στέπα ανοίξτε δρόμο μεγάλο για το Θεό μας

4 Κάθε φαράγγι ας υψωθεί

Κάθε βουνό και κάθε λόφος ας χαμηλώσει

Το έδαφος το ανώμαλο ας γίνει πεδιάδα

Και το κακοτράχαλο ανώμαλο έδαφος ας γίνει κοιλάδα ίσια.

5 Η δόξα του Γιαχβέ θ’ αποκαλυφτεί

και κάθε άνθρωπος θα τη δει συγχρόνως

γιατί ο ίδιος ο Γιαχβέ μίλησε.

6 Μια φωνή λέει: «Φώναξε!»

Κι εγώ ρωτάω: «Τι να φωνάξω;» ⁽³⁾

«Κάθε άνθρωπος είναι σαν το χλωρό χορτάρι

κι όλη η φεγγοβολιά του ⁽⁴⁾ σαν το αγριολούλουδο.

7 Το χλωρό χορτάρι ξεραίνεται

Το άνθος μαραίνεται

Όταν η πνοή του Κυρίου φυσήξει πάνω του.

Οι άνθρωποι βέβαια δεν είναι παρά χορτάρι.

Το χλωρό χορτάρι ξεραίνεται

8 Το άνθος μαραίνεται

αλλά ο λόγος του Θεού μας

παραμένει για πάντα… ⁽⁵⁾

10 Δείτε! Ο Υπέρτατος Κύριος, ο Θεός

έρχεται να εξουσιάσει με δύναμη

την αμοιβή που δίνει την έχει μαζί του…

Κι ο μισθός του είναι μπροστά του.

11 Σαν βοσκός θα βοσκήσει το κοπάδι του·

το μαζεύει με τον βραχίονά του

βαστάζει στην αγκαλιά του τ’ αρνάκια

και οδηγεί τρυφερά τις προβατίνες που θηλάζουν.

* * *

12 Ποιος μπόρεσε τα νερά της θάλασσας με τη χούφτα να μετρήσει

και υπολόγισε με τη σπιθαμή τις διαστάσεις των ουρανών

και να βάλει το χώμα της γης μέσα σε σακί

ή ζύγισε τα βουνά με την πλάστιγγα

και τους λόφους με τη ζυγαριά;

13 Ποιος υπολόγισε τις διαστάσεις του πνεύματος του Κυρίου;

Και ποιος μπορεί να τον διδάξει και να του δώσει συμβουλές;

14 Ποιον συμβουλεύτηκε για να του μάθει ευθυκρισία;

ή ποιος τον δίδαξε τους δρόμους της δικαιοσύνης;

Ποιος του μεταδίδει γνώση

ή του μαθαίνει να ενεργεί με αληθινή σοφία;

15 Ιδού! Τα έθνη είναι σαν σταγόνα σ’ έναν κάδο με νερό

σαν λεπτό στρώμα σκόνης στην πλάστιγγα.

Ιδού! Αυτός σηκώνει τα νησιά σα να ήταν λεπτή σκόνη.

16 Όλα τα δέντρα του Λιβάνου δεν αρκούν για τη φωτιά

και τα άγρια ζώα του δεν αρκούν για το ολοκαύτωμα.

17 Όλα τα έθνη είναι σαν ένα τίποτα μπροστά του

τα λογαριάζει σαν λιγότερο απ’ το μηδέν, ωσάν μηδαμινότητα.

18 Με ποιον μπορείτε να συγκρίνετε (εμέ) τον Θεό;

Με ποιο ομοίωμα μπορείτε να με αντιπαραβάλλετε;

(…)

21 Δεν το γνωρίζετε; Δεν το μάθατε;

Δεν σαν το είπαν εξ’ αρχής;

Δεν το καταλάβατε

από τότε που δημιουργήθηκε η γη;

22 Αυτός είναι που εξουσιάζει τον κύκλο της γης⁽⁶⁾

και οι κάτοικοί της είναι μπροστά του σαν ακρίδες.

Εκτείνει τους ουρανός σαν παραπέτασμα

τους απλώνει και τους τεντώνει σαν σκηνή για κατοικία ⁽⁷⁾

23 Τους ηγέτες τους εκμηδενίζει

Και τους κριτές της γης τους εξαφανίζει.

24 Πριν καλά καλά φυτευτούν

Πριν προλάβουν να σπαρθούν

Πριν προλάβει να ριζώσει στη γη ο βλαστός τους

ένα φύσημα τους ξεραίνει

και τους παίρνει ο άνεμος σαν την καλαμιά.

25 Με ποιον λοιπόν μπορείτε να με παρομοιώσετε

με ποιον μπορείτε να με εξισώσετε

λέει ο Άγιος Θεός.

26 Τα μάτια σας σηκώστε ψηλά στον ουρανό και δείτε:

Ποιος τα δημιούργησε αυτά τ’ αστέρια;

Αυτός που παρατάσσει το στράτευμά τους με αριθμό ⁽⁸⁾

που με τ’ όνομά τους όλα τα καλεί.

Εξαιτίας της τεράστιας δύναμής του

και της φοβερής ισχύος του

ούτε ένα απ’ αυτά δεν λείπει

(…)

28 Δεν το γνωρίσατε; Δεν το μάθατε;

Ο Κύριος είναι αιώνιος Θεός

Ο δημιουργός των περάτων της γης

Δεν κουράζεται ούτε αποκάμνει.

Η σοφία του είναι ανεξερεύνητη ⁽⁹⁾.

29 Δίνει δύναμη στον κουρασμένο

και σθένος περισσό στους αδύναμους.

30 «Ακόμα και οι νέοι θα κουραστούν

και θα αποκάμουν»

Τα παλικάρια θα σκοντάψουν και θα πέσουν

31 Αλλά εκείνοι που στον Κύριο ελπίζουν

θα ανανεώσουν τις δυνάμεις τους.

Θα πετάξουν ψηλά με φτερούγες σαν αετοί

Θα τρέξουν και δεν θα αποκάμουν

θα περπατήσουν και δεν θα εξαντληθούν.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

Ο στίχος είναι πολύ γνωστός και από τα Ευαγγέλια που εφαρμόζουν τα λόγια στην προπαρασκευή του έργου του Ιησού από τον Ιωάννη τον Πρόδρομο ή Βαπτιστή με το κήρυγμά του στην έρημο του Ιορδάνη. Είναι αξιοσημείωτο ότι και οι 4 Ευαγγελιστές αναφέρονται στον στίχο αυτό (Ματθ. 3:3, Μαρκ. 1:3, Λουκ. 3:4, Ιωάν. 1:23) καθώς και ότι στο εβραϊκό έχουμε διαφορετική στίξη: φωνή βοώντος: στην έρημο ετοιμάσατε κ.λπ. που αντιστοιχεί στον δεύτερο στίχο, σύμφωνα με τον γνωστό συνωνυμικό παραλληλισμό της Εβραϊκής ποίησης. Οι Ευαγγελιστές ακολουθούν τους Ο’. Ο λαός καλείται να ετοιμάσει την οδό του προς αυτόν ερχομένου Κυρίου του.
Το Εβραϊκό και τα χειρόγραφα του Κουμράν 1QIsa έχουν εδώ αντί του Κυρίου των Ο’, ΓΧΒΧ ή Γιαχβέ – Ιεχωβά, το κύριο όνομα του Θεού στην Παλαιά Διαθήκη.
Σύμφωνα με το μεγάλο χειρόγραφο του Κουμράν 1QIsa και τους Ο’.
Σύμφωνα με το μεγάλο χειρόγραφο του Κουμράν 1QIsa και τους Ο’.
Ο Λόγος του Θεού ως αιώνιος, αντιπαραβάλλεται με το χορτάρι και το άνθος του αγρού. Το εδάφιο χρησιμοποιεί και ο απ. Πέτρος στην Α’ επιστολή του 1: 24,25.
Ο γύρος της γης αναφέρεται στη γη σαν ουράνιο σώμα, άρα, θεωρείται, προϋποτίθεται η γη σφαιρική. Βλ.
Η έκφραση ‘τεντώνει και απλώνει’ είναι βεβαίως ποιητική, αλλά όλως παραδόξως σύμφωνη με την σύγχρονη κοσμολογία που μιλάει για διαστολή του σύμπαντος για ένα σύμπαν που εξαπλώνεται συνεχώς! Βλ.
Τα ουράνια σώματα είναι πάρα πολλά και αντιπαραβάλλονται με στράτευμα… μια συνηθισμένη εβραϊκή έκφραση που δείχνει το μεγάλο μέγεθος. Πρβλ. Γεν. 2:1. Το ότι τα καλεί με το όνομά τους, σημαίνει ότι τα εξουσιάζει.
Η ανεξερεύνητη σοφία του Θεού τονίζεται και αλλού στη Βίβλο (Ιώβ 37:23, Ψαλμ. 147:5, Εκκλ. 3:11, Ρωμ. 11:33, Α’ Κορ. 2:16) αλλά και επαληθεύεται από τα συμπεράσματα της επιστήμης. Οι επιστήμονες αναγνωρίζουν ότι η φύση είναι πιο έξυπνη από εμάς ( ) και ακόμη… ότι ξέρουμε και παρατηρούμε το 5% της υλοενέργειας του σύμπαντος. Το υπόλοιπο είναι σκοτεινή ύλη και ενέργεια.

Βιβλιοπαρουσίαση Ιωάννη Γ. Κουρεμπελέ για το βιβλίο "Ο Αντίχριστος του Νίτσε και ο αντιχριστιανισμός του"

2023-12-16T13:39:47+02:00

Ὁ κ. Δ. Τσινικόπουλος (στό ἑξῆς ΔΤ) εἶναι γνωστός στή βιβλιογραφία γιά τήν ἐκτενέστατη ἐργογραφία του. Εἶχα τήν τιμή νά τόν ἀκούσω καί ὡς προσκεκλημένο σέ μάθημά μου γιά τό θέμα τῆς θεοδικίας. Ὄχι μόνο ὡς συνεπής στίς ἔρευνές του, καί μεταδοτικός τῆς γνώσης ἐρευνητής, ἀλλά καί ὡς συζητητής πού ἁπλοποιεῖ τή γνώση του, ἑλκύει τόν ἐνδιαφερόμενο πού θέλει νά μάθει ἀπό τήν πολύπλευρη θεματολογικά ἔρευνά του.

Ἐργάζεται ἐρευνητικά ὡς ἀνεξάρτητο κριτικό πνεῦμα ἀντλώντας πάντα ἀπό τό πηγαῖο ὑλικό τή συγκριτική ἔκφραση τοῦ λόγου του. Δέν κινεῖται δηλ. σέ δοκιμιογραφικό πεδίο ἔκφρασης, ἀλλά παραθέτει συνεχῶς ἀπό τά διαβάσματά του ἀποσπάσματα, γιά νά ἀσκήσει διάλογο μέ τό ἔργο πού θέτει ὑπό κριτική. Ἔτσι καί στό βιβλίο αὐτό μέ ὅλως κατανοητό τρόπο γραφῆς εἰσάγει τόν ἀναγνώστη στό θέμα του, ἀντιμετωπίζοντας μέ τόν συγκριτικό-κριτικό του λόγο τόν ἀντιχριστιανισμό τοῦ Νίτσε.

Ὁ πρόλογος καί τα εἰσαγωγικά φέρνουν τόν ἀναγνώστη μέσα στό ἐξεταζόμενο θέμα. Καί ἄμεσα ἀπό τή σελίδα 23 ἔρχεται ὁ ΔΤ σέ ἕναν διάλογο κριτικό μέ τήν ἀντιχριστιανική σκέψη τοῦ Νίτσε.

Ἄν εἶναι ὁ Χριστιανισμός θρησκεία τῶν ἀδύναμων εἶναι ἕνα πρῶτο ἐρώτημα στή βάση τῆς ἀνάπτυξης τοῦ βιβλίου.

Ὁ ΔΤ ἔχει κόμπο-κόμπο δεμένα ἀποσπάματα ἀπό τίς βιβλικές καί ἄλλες χριστιανικές πηγές, γιά νά ἀπαντήσει συγκεκριμένα καί νά προκρίνει μία εὐγενή ἀνθρωπολογία.

Πραγματικά, βλέποντας παραπομπές ὅπως αὐτή στή σ. 25 ἀπό τόν ἀπολογητή Ἀθηναγόρα (2ος αἰ. μ.Χ.), ζηλεύει κανείς γιά τήν βαθύτερη ἀνθρώπινη εὐγένεια τῆς χριστιανικῆς ἀπολογίας πού τήν χαρακτηρίζει ἡ ὄντως δημοκρατία. Ζηλεύει καλῶς τήν ἐπιστολή πρός Διόγνητον, ἡ ὁποία ἐκφράζει τήν ὄντως χριστιανικότητα, καί γι’ αὐτό ἔμεινε ἔργο ἀνωνύμου (2ος αἰ. μ.Χ.) (σσ. 25-26). Ὁ ΔΤ γίνεται προβολέας τέτοιων ὑψηλῆς ἀνθρωπολογικῆς σημασίας κειμένων.

Τό ἐρώτημα τῆς νίκης τῶν Χριστιανῶν παρά τούς διωγμούς στούς τρεῖς πρῶτους αἰῶνες, δηλ. τῆς νίκης τῶν ἀδυνάτων, εἶναι ἕνα πολύ ἐνδιαφέρον θέμα. Εἶναι, ἐξάλλου, τό διαχρονικό ζητούμενο τοῦ κάθε ὄντως χριστιανοῦ πού πιστεύει σ’ αὐτό πού ἔλεγε ὁ Ν. Καβάσιλας, ὅτι ἐμεῖς νικᾶμε ὅταν νικοῦν (ἐμᾶς) οἱ ἄλλοι. Ἐδῶ ἐντοπίζεται ἡ χριστιανική ὀντολογία πού ἀπαντᾶ τό ἐρώτημα περί ἀληθείας, ὅπου ἡ πραγματική νίκη ἀποδεικνύεται νά εἶναι τοῦ ἀληθεύοντος ἀνθρώπου πού καταδεικνύει μέ τή στάση του ὅτι τό δῆθεν νικητήριο κακό εἶναι ἐντέλει τωόντι ἀνυπόστατο.

Ἔτσι, ὁ ΔΤ ἀπαντᾶ στό ὑποτιμητικό βλέμμα τοῦ Νίτσε γιά τόν χριστιανικό πολιτισμό μέ ἀνθολόγηση κειμένων καί ἀπό ἄλλους (νεότερους καί σύγχρονους) στοχαστές. Ἀποδεικνύεται τοιουτοτρόπως, ἐπί παραδείγματι, θανατόφιλη ἡ σκέψη περιπτώσεων ὅπως του Ἀϊνστάιν, πού ἐπενδύει στήν ἀνθρώπινη μειονεξία (σ. 28).

Τό ἐρώτημα πάλι περί τῆς σκλαβιᾶς (σ. 29 κ. ἑξ.) τίθεται γιά νά φανεῖ ἡ σημασία τῆς ἀντιηθικῆς τοῦ Νίτσε, ὁ ὀποῖος θεωρεῖ ὅτι ἡ ἠθική εἶναι γιά τούς δούλους, ὄχι τούς ἰσχυρούς. Χρειάζεται γιά τους πρώτους, διότι εἶναι ἔσχατοι. Τό βασικό γιά τή ζωή, κατά Νίτσε, εἶναι ἡ θέληση γιά δύναμη (σ. 30). Ἄρα, στήν περίπτωση αὐτή, θεωρεῖται διαστροφή ἡ χριστιανική ἠθική, ἐφόσον ὑποστηρίζει τόν ἐξασθενημένο ἄνθρωπο, τόν ἄνθρωπο πού μισεῖ τή γῆ καί τά ἐπίγεια. Ὁ Χριστός ἐδῶ εἶναι ἕνας ἐκτελεστής τοῦ ἑβραϊκοῦ σχεδίου, γιά νά τήν πατήσουν ἁπλά οἱ ἐχθροί τοῦ Ἰσραήλ (σ. 31). Τέτοιες ἀπόψεις τίς ἀντικρούει ὁ ΔΤ, καθότι ἀποδεικνύονται ἀνιστόρητες. Ἐξάλλου, ἀκόμη καί ἡ αἴσθηση περί καλοῦ καί κακοῦ φαίνονται νά ἑδράζονται σέ μία ἔμφυτη διάθεση τῆς ἀνθρωπότητας, κάτι πού ὁ ΔΤ σημειώνει μέ ἐνδεικτικά παραδείγματα ἀπό τήν ἠθική τῶν ἀνθρώπινων πολιτισμῶν (σ. 32 κ. ἑξ.).

Τό ὅτι ὁ χριστιανισμός στηρίζεται σέ φαντασιακό πεδίο (σ. 37 κ ἑξ.) τό ἐξετάζει ὁ ΔΤ γιά νά ἀντικρούσει καί ἐδῶ μία βασική ἀρχή του Νίτσε. Προκρίνει, ὡς ἐκ τούτου, τό πρακτικό πεδίο ἄσκησης τῆς χριστιανικότητας ὡς βασική ἀπόδειξη γιά τήν ἀνεδαφικότητα τῆς ἄποψης τοῦ Νίτσε καί τῆς ἀντιηθικῆς του. Ὁ ΔΤ διαβάζει καλά τή σημασία τοῦ χρόνου στή χριστιανική θεολογία καί διακρίνει τήν ἐσχατολογική προοπτική τῆς ἱστορίας τῆς ἀνθρωπότητας, αὐτῆς τῆς ἀνθρωπότητας πού δέν εἰδωλοποιεῖ τόν ἱστορικό χρόνο καί τούς θεούς πού χτίζονται μέσα σ’ αὐτόν.

Ἔτσι νιώθει μαζί μέ φιλοσόφους, ὅπως ὁ Λάιμπνιτς, ὅτι ἡ ἄρνηση τῆς μυστηριακῆς διάστασης στή ζωή, εἶναι ἡ ἄρνηση τοῦ ἀνθρώπου νά ἐλευθερωθεῖ ἀπό τά πάθη του (σ. 39). Ἐξάλλου, μέ ἁγιογραφικά χωρία ὁ ΔΤ ἐπενδύει τήν ἐπιχειρηματολογία του, ὥστε νά διασαφηνίσει τή σημασία τῆς θείας ἀποκάλυψης γιά τήν ἀνθρωπότητα (σ. 40) καί τή σημασία τῆς βασιλείας τοῦ Θεοῦ ἐδῶ καί τώρα.

Πῶς ἀντιλαμβάνεται ὁ Νίτσε τόν Θεό; Ὁ ΔΤ μέ χαρακτηριστικά παραθέματα (σ. 43 κ. ἑξ.) δείχνει τόν νιτσεϊκό ἀντιχριστιανισμό, ὡς ἀκατοχύρωτο ἀπό εἰδικές παραπομπές πού νά αἰτιολογοῦν τίς ἀπόψεις του. Βρίσκει, μάλιστα, τό κλειδί τῆς παραφθορικῆς συγγραφικῆς συμπεριφορᾶς τοῦ Νίτσε στό ὅτι ὁ τελευταῖος ἀπεχθάνεται τήν ἀντιαμαρτητική προοπτική τοῦ χριστιανισμοῦ. Ἡ συμπαθητική στροφή του στόν Βουδισμό γίνεται ἐν προκειμένῳ εὐνόητη. Εὐνόητη γίνεται καί ἡ ἀποστροφή τοῦ Νίτσε στήν πράξη τῆς δικαιοσύνης, ἐφόσον ἡ ἔννοιά της ἀποδομεῖται στό ἔργο του.

Ἡ ἐκ τοῦ Νίτσε θεώρηση τοῦ χριστιανισμοῦ ὡς προϊόντος τοῦ ἑβραϊκοῦ λαοῦ, συνδέεται (σ. 47 κ. ἑξ.) μέ ἐκτιμήσεις γιά τόν ἑβραϊκό λαό πού εἶναι ἄκρως ἀντιφατικές μεταξύ τους. Σέ κάθε περίπτωση, γιά τήν ἐκτίμηση ὅτι ὁ χριστιανισμός εἶναι ἁπλή μετεξέλιξη τοῦ ἰουδαϊσμοῦ, ὁ ΔΤ φέρνει στό προσκήνιο ἁγιογραφικά παραδείγματα πού στηρίζουν τήν ἀποκαλυπτική (θεϊκή) προέλευση τῆς χριστιανικότητας, ἡ ὁποία ἀπέχει ἀπό τόν Ἰουδαϊσμό καί τόν Ἑλληνισμό, μέ τή θρησκευτική ἔννοια τῶν ὅρων.

Ἡ βιβλική παράδοση πάντως εἶναι κάτι πού ἀποστρέφεται ὁ Νίτσε, χωρίς κι ἐδῶ νά λείπει ἡ ἀντίφαση (σ. 53 κ.ἑξ.), ἐφόσον βασίζεται στά βιβλικά στοιχεῖα, ἔστω γιά νά τά παραποιήσει. Βασική διαπίστωση τοῦ ΔΤ εἶναι ὅτι ὁ Νίτσε εἶναι ἀνιστορικός καί ὅτι οἱ ἀπόψεις του εἶναι ἀναπόδεικτες ἀπό τίς πηγές. Εἶναι χαρακτηριστικό ὅτι ὁ ΔΤ παίρνει πολλά στοιχεῖα ἀπό φιλοσόφους και στοχαστές γιά νά ἐμπλουτίσει τή γραφή του. Ἡ παράθεση ρήσεων ἀπό αὐτούς προσδίδει ἐνδιαφέρον στόν ἀναγνώστη κατά τήν ἀνάγνωση τοῦ βιβλίου.

Ἡ κατανόηση τῆς ἁμαρτίας σέ σχέση μέ τόν Ἰησοῦ εἶναι ἕνα σημεῖο πού πραγματεύεται ἐπίσης συστηματικά ὁ ΔΤ (σ. 65 κ. ἑξ.), τονίζοντας ὅτι τό εὐαγγέλιο ἐκθέτει τήν ἐνανθρώπιση τοῦ Θεοῦ ὡς λυτρωτικοῦ γιά τήν ἀνθρωπότητα γεγονότος.

Πράγματι, ὁ ΔΤ καταλαβαίνει σωστά ὅτι ὁ Νίτσε ἀδιαφορεῖ γιά τό μυστήριο τῆς σάρκωσης τοῦ Θεοῦ, γι’ αὐτό καί ἀσχολεῖται μέ ἕναν παραχριστιανισμό πού ὁ ἴδιος πλάθει, γιά νά τόν προσαρμόσει στά γεγονότα (σ. 69 κ. ἑξ.), ὥστε νά πεῖ ὅτι ὁ ἀπ. Παῦλος γίνεται παραποιητής τῆς ἱστορίας τοῦ Ἰσραήλ καί ἡ ἐκκλησία παραποιήτρια τῆς ἀνθρωπότητας. Ἐμφατικά, λοιπόν, ὁ ΔΤ ὑπογραμμίζει τήν ἀδιαφορία τοῦ Νίτσε γιά τήν ἀποδεικτική λογική στίς θεωρήσεις του, ὅπου πιστεύεται ὅτι ἡ χριστιανική ἀγάπη εἶναι ἀλληλένδετη μέ τήν ἀνθρώπινη μνησικακία. Αὐτό, ὅμως, ἔρχεται σέ ἀντίθεση μέ τά ἁγιολογικά παραδείγματα τοῦ χριστιανικοῦ βίου (σ. 73). Ὁ Νίτσε ἀπεχθάνεται τή δικαιοσύνη τοῦ Θεοῦ καί ταυτίζει τήν ἀγάπη του μέ τή μνησικακία. Ἔτσι γίνεται ἀντιθεολογικός, διότι ἡ εὐγενέστερη κίνηση τῆς ἀνθρώπινης φύσης ἀπαξιώνεται ἐν προκειμένῳ μέ κρότο.

Ἔχω, ἐξάλλου, τή γνώμη ὅτι ὁ ΔΤ μέ τίς προσεγγίσεις του ἀναδεικνύει κρυφές ἀρετές τῆς νεότερης θεολογικῆς θεώρησης στήν ξενόγλωσση βιβλιογραφία. Ἄς πῶ ἕνα παράδειγμα (σσ. 76-77). Ἀντιμετωπίζοντας τή νιτσεϊκή ἀμφιβήτηση τῆς ἐγκυρότητας τῶν λόγων τοῦ Ἰησοῦ στήν ΚΔ, ἀναδεικνύει τή σημασία πού εἶχαν οἱ μελέτες καινοδιαθηκολόγων τῆς Δύσης τόν 20ό αἰώνα, οἱ ὁποῖες ἀπέδιδαν τήν αὐθεντικότητα τῆς καινοδιαθηκικῆς φωνῆς στόν λόγο τοῦ Χριστοῦ.

Τό θέμα τῆς πίστης βεβαίως ἀπασχολεῖ τόν ΔΤ (σ. 79 κ.ἑξ.), ἐφόσον ὁ Νίτσε τή διαιρεῖ ἀπό τήν ἐπιστήμη καί τήν ἀλήθεια. Γι’ αὐτόν ἡ πίστη εἶναι ἀρρώστια. Ἀδιαφορεῖ γιά τήν πίστη ὡς βέβαια καί ἐμπεριστατωμένη ἀλήθεια πού στηρίζει τήν ἐπιστημονική πρόοδο καί τήν κάνει φιλάνθρωπη. Ὅταν μάλιστα ὁ Νίτσε εἰσέρχεται στήν ψυχολογία τοῦ Ἰησοῦ, (σ. 83 κ. ἑξ.) τόν παρουσιάζει ὡς ὀνειροπόλο συμβολιστή πού ὑποστασιάζει ἕνα ψυχολογικό σύμβολο, τό ὁποῖο δέν ἔχει αὐτεπίγνωση μεσιανικότητας. Βέβαια, ἀπό τίς ἁγιογραφικές μαρτυρίες αὐτό δέν ἐπιβεβαιώνεται (σ. 84). Ἐπίσης, ἡ νιτσεϊκή ἀντίθεση στόν Παῦλο εἶναι ἔντονη, πού συνοδεύεται μέ βαρύτατους χαρακτηρισμούς ἐναντίον του. Ὁ ΔΤ ἀφήνει τόν ἴδιο τόν ἀπόστολο νά ἀπαντήσει μέσα ἀπό παραθέματα ἀπό τίς ἐπιστολές του (σ. 87 κ. ἑξ.).

Ὁ Νίτσε θά προτιμοῦσε ἕναν ἄδικο Θεό, ἤ ἕναν ἀδιάφορο γιά τή δικαιοσύνη Θεό. Δέν ἐνδιαφέρεται ἔτσι γιά τήν ἄσκηση τῆς δικαιοσύνης στήν πράξη. Ὁ ΔΤ παραθέτει βιβλιογραφία περί Παύλου ὅπου μπορεῖ ὁ ἀναγνώστης νά ἀνατρέξει. Δείχνει ὅτι γνωρίζει τή βιβλιογραφία περί Παύλου πού χαρακτηρίζει τή σύγχρονη ἐπί τοῦ ἀποστόλου συγγραφή (σ. 92).

Ἄν γιά τόν Νίτσε ὁ χριστιανισμός εἶναι διαφθορικός (σ. 95 κ. ἑξ.), τότε πρέπει κανείς νά δεῖ τήν ταύτιση τοῦ χριστιανισμοῦ μέ τήν ἐκτροπή του. Ὁ Νίτσε ἀντιστρέφει τήν ὀπτική, κάνοντας τήν ἐκτροπή τοῦ χριστιανισμοῦ χριστιανισμό, γιά νά τόν ἀπαξιώσει. Ἀπαξιώνει ὅμως τήν ἱστορία τῆς διωκόμενης ἁγιότητας. Ἀπαξιώνει τή διωκόμενη ἀνά τούς αἰῶνες χριστιανικότητα, ἡ ὁποία εἶναι ἐνυπόστατη στούς χριστιανούς πού τή βιώνουν πρακτικά.

Ὁ ΔΤ ἔχει σειρά ἀπό παραδείγματα χριστιανῶν ἐπιστημόνων καί πλειάδα ἁγιογραφικῶν χωρίων γιά νά πείθει σέ κάθε ἑνότητα γιά τήν ἀνυπαρξία ἐπιχειρημάτων στίς ἀντιχριστιανικές θεωρήσεις τοῦ Νίτσε, ὅπως συμβαίνει καί στίς περί σώματος ἀντιλήψεις του γιά τόν χριστιανισμό (σ. 99 κ. ἑξ.). Ἐδῶ ὁ Νίτσε δέν κάνει διάκριση μεταξύ παραφθορᾶς τοῦ σώματος στά πάθη καί ἔλλογης ἡδύτητος ἐν σώματι (σ. 103). Ὁ ΔΤ, πάντως, σημειώνει παραδείγματα «πατερικά» πού βλέπουν μειωτικά τό σῶμα, ἄν καί, κατά τή γνώμη μου, στίς πατερικές γραφές ὀφείλεται ἡ ἑρμηνεία τῶν κειμένων σέ σχέση μέ τήν ὀπτική ἐναντίωσης στό σαρκικό φρόνημα. Ἡ ἄποψη ὅτι ὑπάρχει στήν πατερική γραμματεία μία ἀντισωματική ἔκφραση, πρέπει νά ἐξετασθεῖ κατά περίπτωση, ἀπό τήν ὀπτική ἐναντίωσης στό σαρκικό φρόνημα, τό ὁποῖο στή μοναστική ζωή γίνεται ἕνας δυνατός ἀντίπαλος γιά νά γίνεται πνευματικό τό σῶμα, ἐνῶ στόν ἔγγαμο βίο γίνεται ἕνας ἀντίπαλος γιά νά εἶναι συνδημιουργικό τό σῶμα. Σέ κάθε περίπτωση ἀντίπαλος εἶναι ἡ διαφθορική σωματικότητα πού ἐκμηδενίζει τόν ἀνθρώπινο βίο στήν ἄκαρπη ἡδονοδοξία.

Ἀκριβῶς ἐδῶ τίθεται θέμα τῆς ἐλεύθερης βούλησης, τοῦ νοήματος τῆς ἠθικῆς καί τῆς ἁμαρτίας, πράγματα πού ἀπασχολοῦν τόν ΔΤ σχετικά μέ τόν Νίτσε (σ. 107 κ. ἑξ.). Γιά τόν Νίτσε δέν ὑπάρχει ἁμαρτία. Δέν ὑπάρχει διάκριση μεταξύ καλοῦ καί κακοῦ. Αὐτό πού μετρᾶ εἶναι ἡ θέληση γιά δύναμη καί ἡ ἐπιβολή τῆς δύναμης στόν ἀδύνατο.

Ἔτσι καταργεῖται ἡ παραδοχή τῆς ἐλεύθερης βούλησης στόν ἄνθρωπο. Ὁ ΔΤ ἐπισημαίνει τό σημεῖο αὐτό ἀναφέροντας καί ἄλλους φιλοσόφους πού δέν παραδέχονταν τήν ὕπαρξη ἐλεύθερης βούλησης. Σέ ντετερμινιστικό φυσιοαναγκαστικό πλαίσιο ὁ Νίτσε καταργεῖ οὐσιαστικά τήν ἠθική ποντάροντας στά ἀνθρώπινα ἔνστικτα. Γιά τόν Νίτσε ἡ παραδοχή τῆς ἠθικῆς θά σήμαινε εὕρεση ἐνόχων (σ. 110). Ἡ παραδοχή ἐλευθερίας θά σήμαινε τήν ἐκζήτηση τιμωρίας ἐπί τῶν ἐνόχων. Οἱ θέσεις τοῦ Νίτσε συμβαδίζουν καί μέ σύγχρονες ντετερμινιστικές θεωρήσεις (κυρίως στόν χῶρο τῶν βιοεπιστημῶν), ὅπου πλέον ἐνῶ ὑπάρχει ἡ βιοθεώρηση τῆς ἐξέλιξης, ὡστόσο ὑπάρχει πίστη στόν μή ἐξελισσόμενο ἠθικά ἄνθρωπο.

Ὁ ΔΤ ἔχει γνώση τῆς σύγχρονης ββλιογραφίας (σ. 111 κ. ἑξ.), γιά νά κατατοπιστεῖ ἔτσι καί ὁ ἀναγνώστης περί τοῦ θέματος τῆς ἐλευθερίας. Ἐκεῖνο πού ἔχει σημασία εἶναι αὐτό πού ὑπογραμμίζει ὁ ΔΤ: «Γιά νά θέλει κανείς νά ἀποκτήσει δύναμη -πράγμα ἠθικό κατά Νίτσε- σημαίνει ὅτι ἔχει τή δυνατότητα νά κατευθύνει τή βούλησή του πρός αὐτή τήν κατεύθυνση γιά τήν ἀπόκτηση δύναμης!» (114). Ἡ σημείωση αὐτή τοῦ ΔΤ τά λέει ὅλα σχετικά μέ τήν ἀντιφατική νιτσεϊκή θεώρηση περί τοῦ θέματος τῆς ἐλευθερίας.

Ἡ θεοκτονία τοῦ Νίτσε ἐπίσης ἀπασχολεῖ εἰδικά τόν ΔΤ (σ. 117 κ. ἑξ.). Ἡ θεοκτονία αὐτή βέβαια εἶναι καταρχήν μία ἀντίδραση στήν διεφθαρμένη ἔκφραση τοῦ χριστιανισμοῦ στήν ἐποχή του. Ἔτσι ὅμως συνεπῆρε καί τήν οὐσία τοῦ χριστιανισμοῦ ἐναντιωνόμενος σέ αὐτή χωρίς συγκροτημένη ἀποδεικτική μεθοδολογία. Ὁ ΔΤ συνοψίζει τά ἀντιχριστιανικά στοιχεῖα τοῦ Νίτσε (σσ. 119-120) καί βάσει τῶν νιτσεϊκῶν πηγῶν προκρίνει τά σημεῖα τῆς ἀντιχριστιανικῆς παθολογίας τοῦ Νίτσε. Κύρια διαπίστωση, ἔτσι ὅπως ἑρμηνεύω τήν περιγραφή τοῦ ΔΤ, εἶναι ὅτι ὁ Νίτσε κάθισε πάνω στόν ἑαυτό του πού τόν ἔπνιξε στήν προσπάθεια νά σηκωθεῖ ἀπ’ αὐτόν. Ὁ ἑαυτός αὐτός κουβαλοῦσε τά βάρη τῆς σωματικῆς ἀσθένειας πού προφανῶς χαρακτήρισαν τήν συγγραφή του καί τήν ἑρμηνευτική του ματιά πρός τόν μηδενισμό, ἀκριβῶς ἐκεῖ δηλ. πού ὁ ἄνθρωπος ζητᾶ -συνειδητά ἤ ἀσυνείδητα- τή βοήθεια τοῦ Θεοῦ (σσ. 122-123). Δέν ἔχει ἄδικο ὁ ΔΤ μέ τό Ὑστερόγραφό του (σ. 125) νά ἐπιμένει ὅτι ἡ σύγχρονη ἐπιστημονική ἔρευνα ἀπέδειξε τή γνησιότητα τῆς βιβλικῆς παράδοσης. Ὁ Νίτσε εἶχε τήν πεποίθηση ὅτι ἡ βιβλική παράδοση παραποιήθηκε ἀπό τό ἱερατεῖο. Ποῦ νά ἤξερε ὅτι τό δικό του ἔργο θά νοθευτεῖ ἀπό τήν ἀδελφή του μετά τόν θάνατό του;!

Ὁ ΔΤ παραθέτει στό τέλος τοῦ βιβλίου (σ. 127 κ. ἑξ.) ἀνθολογικά κρίσεις ἄλλων γιά τόν Νίτσε πού εἶναι πολύ ἐνδιαφέρουσες, ὅπως ἐνδιαφέροντα εἶναι καί τά ρητά τοῦ Νίτσε πού μέ ἐπιμέλεια ἀνθολογεῖ (σ. 141 κ.ἑξ.). Ἐπίσης κατατοπιστική εἶναι ἡ σύντομη ἀναφορά στό βίο καί ἔργο τοῦ Νίτσε (σ. 145 κ. ἑξ.). Τό ἐπίμετρο τοῦ Παύλου Βασιλειάδη εἶναι μία συνοπτική ἀναφορά στή νιτσεϊκή σκέψη καί στόν κύριο σκοπό τοῦ ἔργου τοῦ ΔΤ, κάτι πού λειτουργεῖ ἁρμονικά στό βιβλίο ὡς ἕνας κατατοπιστικός ἐπίλογος.

Πολύ εὐσύνοπτη καί μεστή παρουσίαση τοῦ παρουσιαζόμενου βιβλίου θά βρεῖ κανείς καί στίς βιβλιοαναγνώσεις τῆς «Ἐφημερίδος τῶν Συντακτῶν» (14-16 Ἀπριλίου 2023) ἀπό τόν ὁμ. καθηγητή Δημήτριο Χρηστίδη, ὁ ὁποῖος εὔστοχα διακρίνει στόν ΔΤ ἕναν σύγχρονο ἀπολογητή.

Ασκώντας κριτική στον Nietzsche, για τον Χριστιανισμό

2023-12-16T13:31:59+02:00

Συνέντευξή μου στο Αντίφωνο εδώ.

Ασημενόγλου Παναγιώτης: Βιβλιοκρισία "Ο Αντίχριστος του Νίτσε"

2023-05-20T11:05:17+03:00

Ένα πολύ αξιόλογο βιβλίο κυκλοφόρησε πρόσφατα από τον φίλο συγγραφέα Δημήτρη Τσινικόπουλο που αξίζει όλοι να προμηθευτούν και να μελετήσουν.

Εκείνο που το κάνει να διαφέρει από αντίστοιχες αναλύσεις σχετικά με το έργο του Νίτσε είναι η πειστική επιχειρηματολογία του. Ο κ. Τσινικόπουλος αντί να αναλωθεί σε μια περιφερειακή κριτική (όπως π.χ. έκανε ο Γιανναράς με το "Αντιχάρισμα στον Νίτσε") μέτρησε το πνευματικό ανάστημα του Νίτσε με γνώμονα την Αγία Γραφή, τα Ευαγγέλια, την Ιστορική και Αρχαιολογική έρευνα, αλλά και την ανώτερη ηθική Σοφία της ανθρωπότητας. Τελικά τον αποκάλυψε έτσι όπως ακριβώς ήταν: ένας προβληματικός άνθρωπος που δημιούργησε μια προβληματική φιλοσοφία (με κάποια καλά στοιχεία της να μην αρκούν για να την εξυγιάνουν).

Δεν θα μπορούσα σε αυτό το σημείο να μην αναφέρω το θαυμασμό μου για την ευρυμάθεια του συγγραφέα κ. Τσινικόπουλου, καθώς και την επιμονή του στις πηγές της Χριστιανικής πίστης. Μας υπενθυμίζει με αυτόν τον τρόπο πόσο πολύτιμη και μοναδική είναι η κληρονομιά μας.

Ασημενόγλου Παναγιώτης
Φυσικός-συγγραφέας

Δημήτριος Α. Χρηστίδης: Αυθαίρετοι αφορισμοί

2023-05-20T10:53:58+03:00

Ο Δ. Τσινικόπουλος επισημαίνει τις κυριότερες αιτιάσεις του Νίτσε κατά της χριστιανικής πίστης και απαντά σε καθεμία από αυτές με γνώση των βιβλικών κειμένων.

Ο ερευνητής, ποιητής, διηγηματογράφος και δοκιμιογράφος δικηγόρος Δημήτρης Τσινικόπουλος, που έχει δημοσιεύσει αξιολογότατα κείμενα με θέματα απολογητικής της χριστιανικής πίστης και προβληματισμού γύρω από μεταφυσικά και ιστορικο-κοινωνικά ζητήματα, αποφάσισε να καταπιαστεί με τον αντιχριστιανισμό του Γερμανού στοχαστή Φρίντριχ Νίτσε (Friedrich Nietzsche).

Έχοντας διαβάσει τόσο τα έργα του Νίτσε όσο και πολλές από τις μελέτες που έχουν γραφεί γι’ αυτόν, ο συγγραφέας προσπαθεί να κατανοήσει και να ερμηνεύσει την αρνητική στάση του Γερμανού στοχαστή απέναντι στον Θεό της Βίβλου, στον Χριστό και στη χριστιανική πίστη. Παράλληλα επιχειρεί να απαντήσει στην αρνητική κριτική του Νίτσε με στέρεα επιχειρήματα, τεκμηριωμένα από ιστορικά και επιστημονικά δεδομένα.

Ο συγγραφέας απαντά συστηματικά σε όλες τις σχετικές θέσεις του Νίτσε, οι οποίες στην πραγματικότητα ήταν υποκειμενικές ψυχολογικές αναλύσεις, που εκφράζονταν συνοπτικά με αυθαίρετους αφορισμούς, βασισμένους στο ιδανικό του υπερανθρώπου, που επιβάλλεται εγωιστικά ασκώντας τη δύναμή του με τη βία. Το ιδανικό αυτό ήταν φυσικό να έρχεται σε πλήρη αντίθεση με τις αρετές τις οποίες δίδαξε και εξύψωσε ο Ιησούς Χριστός: την αγάπη, την ταπεινοφροσύνη, την αλληλεγγύη, τη φιλευσπλαχνία και την αυτοθυσία.

Ο κ. Τσινικόπουλος επισημαίνει τις κυριότερες αιτιάσεις του Νίτσε κατά της χριστιανικής πίστης και απαντά σε καθεμία από αυτές με γνώση των βιβλικών κειμένων, των ιστορικών δεδομένων και των αρχαιολογικών ευρημάτων. Αντικρούει με στέρεα τεκμηρίωση την άποψη ότι ο Χριστιανισμός είναι η θρησκεία των αδύναμων, ότι έχει την ηθική των σκλάβων, ότι έχει φανταστικό υπόβαθρο, ότι είναι προϊόν εκδίκησης του εβραϊκού λαού, ότι βασίζεται σε μια Βίβλο χαλκευμένη και σε Ευαγγέλια παραποιημένα.

Εξετάζει επίσης την αντίληψη του Νίτσε για τον Θεό, για τον Ιησού Χριστό, για τον απόστολο Παύλο, για το Ευαγγέλιο και για την πίστη, εντοπίζοντας τα σημεία στα οποία οι θέσεις του Γερμανού στοχαστή είναι επηρεασμένες από το ιδανικό του υπερανθρώπου, από την αποστροφή του προς μια αντίληψη ευθύγραμμης πορείας του χρόνου, αλλά και από την εμπάθεια και το μίσος του προς την ιδέα ενός Θεού που έχει ταυτόχρονα χαρακτηριστικά αγάπης και δικαιοσύνης.

Ακολουθεί μια προσπάθεια ερμηνείας της αρνητικής αυτής στάσης του Νίτσε απέναντι στον Θεό και τη χριστιανική πίστη. Τονίζεται ο ρόλος που έπαιξε η αυστηρή θρησκευτική διαπαιδαγώγηση που είχε στην παιδική του ηλικία ως γιος Λουθηρανού ιερέα, καθώς και η διαπίστωσή του ότι μεγάλο μέρος του χριστιανικού κόσμου ζει υποκριτικά, χωρίς να εφαρμόζει στην καθημερινή πράξη τη διδασκαλία του Ιησού Χριστού, γεγονός που τον έκανε να συγχέει τον γνήσιο αρχέγονο χριστιανισμό με το συχνά διεφθαρμένο «χριστιανικό» ιερατείο της εποχής του. Σε αυτά προστέθηκε και η αρρώστια του, που είχε από τη νεανική του ηλικία, με αποτέλεσμα υπερβολική διέγερση και ένταση, που τον οδηγούσε σε μεγαληγορία και μεγαλομανία, η οποία κατέληξε σε παράνοια κατά τα τελευταία 10 χρόνια της ζωής του.

Η μελέτη ολοκληρώνεται με μια ανθολόγηση κρίσεων για τον Νίτσε από 15 αξιόλογους σύγχρονους στοχαστές και βιογράφους του, από μια συλλογή από 53 ρηξικέλευθους αφορισμούς του Γερμανού στοχαστή, καθώς και από μια αξιόλογη βιβλιογραφία, η αξιοποίηση της οποίας φαίνεται και στον μεγάλο αριθμό σημειώσεων που τεκμηριώνουν την επιχειρηματολογία του συγγραφέα.

Το βιβλίο αυτό του Δημήτρη Τσινικόπουλου είναι μια συνοπτική, συγκροτημένη και πειστική μελέτη, που αποτελεί αυτό ακριβώς που λέει ο υπότιτλος του εξωφύλλου: «Κριτική σε μια... κριτική».

Δημήτριος Α. Χρηστίδης
Ομότιμος καθηγητής Αρχαίας Ελληνικής Φιλολογίας ΑΠΘ

Αρχική πηγή εδώ.

Παύλος Δ. Βασιλειάδης: Επίμετρο στο βιβλίο του Δημήτρη Τσινικόπουλου, «Ο Αντίχριστος» του Νίτσε και ο Αντιχριστιανισμός του

2023-04-01T13:13:39+03:00

Η πρόσκληση του συγγραφέα να διαβάσω το κείμενο και να συντάξω το επίμετρο αυτού του βιβλίου ήταν για εμένα τόσο τιμή όσο και πρόκληση. Ο Φρίντριχ Νίτσε δεν περιλαμβανόταν στα πρόσφατα αναγνώσματά μου. Προσπάθησα να επαναφέρω στη σκέψη μου κάποιες από τις επαφές που είχα με τις ιδέες αυτού του σημαντικού φιλοσόφου.

Ήρθε στο μυαλό μου το τραγούδι του Ν. Πορτοκάλογλου «Ό,τι Δε Σε Σκοτώνει» σε κάνει πιο δυνατό. Στίχοι και μουσικές του Γ. Αγγελάκα και των Τρυπών, του Ν. Άσιμου, του Π. Σιδηρόπουλου, του Τζ. Μόρισον των The Doors και τόσων άλλων συνυφάνθηκαν με νιτσεϊκές ιδέες.¹ Οι πρώτες σκέψεις ήταν, λοιπόν, από τον κόσμο της μουσικής. Και πώς θα μπορούσε να είναι διαφορετικά, σύμφωνα με τη δήλωση του ίδιου του Νίτσε: «Τι θα ήταν η ζωή χωρίς τη μουσική; Μια πλάνη».

Θυμήθηκα, όμως, ότι ο Νίτσε περιλήφθηκε στις πιο καθοριστικές επιρροές που δέχτηκε ο ξεχωριστός «αντιθρησκευτικός θρησκευόμενος» Ν. Καζαντζάκης, όπως ευσύνοπτα περιγράφει ο συγγραφέας μας στο βιβλίο του Οι πνευματικοί πατέρες του Νίκου Καζαντζάκη. «Είχα καλό ταξίδι... ναυάγησα», είχε πει ο Νίτσε, ενώ ο Έλληνας μαθητής του γράφει στην Ασκητική του: «Χρέος μας είναι να ναυαγήσουμε». Ένα ταξίδι αυτογνωσίας όπως εκείνο του Σιντάρτα στο ομώνυμο μυθιστόρημα του Έ. Έσσε που είχα αγαπήσει στην εφηβεία μου. Θυμήθηκα ότι κάτω από την επιφάνεια της τέχνης των λέξεων ποιητών όπως ο Α. Σικελιανός, ο Γ. Σεφέρης και ο Ο. Ελύτης είχα επίσης νιώσει νιτσεϊκά ρεύματα σκέψης. Αλλά ήταν αφορμή να κατεβάσω από τη βιβλιοθήκη μου και να ξεφυλλίσω ξανά το απόσταγμα της σκέψης του Νίτσε, το Τάδε έφη Ζαρατούστρα σε μετάφραση Ζ. Σαρίκα. Αλλά και ένα από τα ομόκεντρα βιβλία του Ι. Γιαλόμ, το έργο Όταν έκλαψε ο Νίτσε, αυτή τη λογοτεχνική απόπειρα ερμηνείας της γέννησης της ψυχοθεραπείας και της σχέσης της με την υπαρξιακή φιλοσοφία.

Η λίστα μου μεγάλωνε όλο και περισσότερο. Πόσοι άραγε αναγνωρίζουν ότι υπάρχει τόσος Νίτσε γύρω μας; Αλλά θα ήθελα να κάνω μια τελευταία σχετική αναφορά, μια γεμάτη νόημα γελοιογραφία που έκτοτε πάντα ξεκλέβει το χαμόγελό μου: Σε έναν τοίχο είναι γραμμένο: «Ο Θεός είναι νεκρός. –Νίτσε». Κι από κάτω ακριβώς έχει προστεθεί: «Ο Νίτσε είναι νεκρός. —Ο Θεός».

Ποιος ήταν αυτός που τόλμησε να πει ότι ο Θεός είναι νεκρός; Ο Νίτσε ανήκει σε εκείνη τη «συντροφιά» που περιλαμβάνει τους Γκ. Χέγκελ, Μ. Στίρνερ, Λ. Φόιερμπαχ, Φρ. Ένγκελς, Κ. Μαρξ, Α. Σοπενχάουερ, Κ. Δαρβίνο, Μπρ. Μπάουερ και Σ. Φρόιντ, η οποία άσκησε καθοριστική επίδραση στην πανανθρώπινη σκέψη και στην πορεία της ανθρωπότητας. Μάλιστα κάποιες ιδέες του, όπως η αντίληψη ότι η ζωή μας προσδιορίζεται από τον τρόπο που ερμηνεύουμε τις εμπειρίες μας και όχι από τις εμπειρίες καθαυτές, προϋποθέτουν μια πιο διευρυμένη «συντροφιά» στοχαστών με στοιχεία στωικισμού όπως ο Ζήνωνας ο Κιτιεύς, ο Σενέκας, ο Μάρκος Αυρήλιος και ο Μπ. Σπινόζα. Ο Νίτσε ήταν εκείνος που ενθάρρυνε τον άνθρωπο: «Γίνε αυτό(ς) που Είσαι», δηλαδή συμφιλιώσου με όσα σε χαρακτηρίζουν, εστίασε στις εσωτερικές δυνάμεις μεταμόρφωσης και μπες σε μια αδιάκοπη διαδικασία αμφισβήτησης και αναθεώρησης των πεποιθήσεών σου. Μια πρόταση αυτοτέλειας και ανεξαρτησίας που στο μυαλό μου ηχεί σαν αντιδιαστολή—ή ακόμη και σαν μια ειδωλική απομίμηση;—προς τον Ιεχωβά, τον Θεό της Εξόδου, που περιέγραψε εαυτόν: «Θα Γίνω αυτό(ς) που Θα Γίνω», δηλαδή Εκείνος που μόνος έχει το δικαίωμα να θέτει σκοπούς και να ενεργεί όπως απαιτείται για να τους πραγματοποιήσει απαρέγκλιτα καθώς αλληλεπιδρά με τη δημιουργία του—ειδικά δε προς όφελος των νοημόνων πλασμάτων Του. (Έξοδος 3:14) Η αποτίναξη κάθε θεσμοθετημένου πλαισίου σκέψης και η απόλυτη ελευθερία του ατόμου που δεν θα ήταν πλέον υπόλογος καν σε κάποια θεότητα αποτέλεσε το όραμα αυτής της «συντροφιάς» στις αρχές του 20ού αιώνα. Μιλώντας κυρίως με τη γλώσσα της λογοτεχνίας και της ποίησης, ο Νίτσε γίνεται αφοριστικός, συχνά ακραίος και κατ’ ουσίαν απαισιόδοξος διαχρονικά για τις θρησκευτικές και κοινωνικές δομές. Μέσα από την προτεινόμενη οπτική του αντεστραμμένου κόσμου (mundus inversus), ο Νίτσε αντιστρέφει, αρνείται, αρνείται ακόμη και την άρνηση—γίνεται μια βόμβα ενάντια σε κάθε ρασιοναλιστική κυριαρχία, με βαθιές συνέπειες σε όλα τα επίπεδα της επακόλουθης παγκόσμιας νόησης.

Η παιδική του ηλικία και η νεότητά του Νίτσε έφεραν το τραύμα της ασφυκτικής θρησκευτικότητας. Τα υπαρξιακά, ηθικά και κοινωνικά ερωτήματα που δεν έβρισκαν απάντηση από τον Θεό και τη Βίβλο με την αμεσότητα και τον τρόπο που εκείνος ανέμενε, τον έκαναν να τα απαξιώσει πλήρως. Από τη βαθιά ευλάβεια που διδάχτηκε στην παιδική του ηλικία είχε πλέον αρχίσει να ανεβαίνει το μονοπάτι που τον απομάκρυνε όλο και πιο μακριά από κάθε είδους κοινωνία με το θείο—αλλά και τους συνανθρώπους του. Η ανάπτυξη της σκέψης τον οδήγησε ώστε να θεωρεί εαυτόν τον πρωτοπόρο ηθικολόγο της μετά Θεόν κοινωνίας. «Gott ist tot»—ο Θεός είναι νεκρός. Η εποχή του Διαφωτισμού φαινόταν πλέον ότι μπαίνει σε νέα φάση κατά την οποία ο άνθρωπος θα είναι απόλυτα ελεύθερος από Αυτόν. Ή, μάλλον, από όλα τα συστήματα των θρησκειών που μιλούσαν εκ μέρους Του.

Η έμφαση στον ατομισμό, η προώθηση του «ελεύθερου πνεύματος», του υπερανθρώπου (Übermensch), περιγράφουν τον ενεργό νιχιλισμό του Νίτσε σε ηθικό, μεταφυσικό και κοινωνικό επίπεδο. Η δόμηση του εαυτού ως θεραπεία αποτέλεσε μια πρωτοποριακή ιδέα πρόδρομη των αντιλήψεων περί ψυχολογίας του Φρόιντ. Εντούτοις, η δυναμική, πολύπτυχη αμφισβήτηση όλων των αξιακών συστημάτων δεν συνοδεύτηκε—συνειδητά κατά βάση—από μια αντίστοιχη πρόταση ανασύνθεσης και αναδόμησης του ανθρώπου. Στην πραγματικότητα, έθεσε πιο πολλά ερωτήματα από όσα θα μπορούσε να διαχειριστεί ένας σκεπτόμενος άνθρωπος—και ειδικά ένας άνθρωπος που η αντίστροφη μέτρηση του μήκους της ζωής του ξεκίνησε πρόωρα. Κατ’ αυτόν τον τρόπο, στα χρόνια που ακολούθησαν το παλιό γκρεμίστηκε αλλά δεν ανεγέρθηκε το καινούριο που ύμνησε η νιτσεϊκή σκέψη.

Οι θάνατοι στο κοντινό οικογενειακό περιβάλλον και η επιδεινούμενη ασθένεια του τον ώθησαν στην ανάπτυξη μιας δίκης του κοσμοθεώρησης που θα του επέτρεπε να τα αντιμετωπίσει και να καταφέρει να ζήσει με αυτά. Από το δίλημμα, ανάπτυξη ενός «νέου» φιλοσοφικού συστήματος (που θα αναπαρήγαγε στην πραγματικότητα τις ατέλειες όλων των προηγούμενων) ή εσωστρέφεια και περικλεισμός πίσω από τα ψηλά τείχη του εαυτού, ο Νίτσε συνειδητά επέλεξε το—αλλά και εν μέρει οδηγήθηκε (εξαιτίας των επιλογών και των συγκυριών του βίου του) στο—δεύτερο. Ο κλονισμός της υγείας του, η νευρική κατάρρευση και η ψυχική διαταραχή του έκτοτε αποτέλεσαν τον επίλογο αυτού του ατίθασου πνεύματος, που άφησε την τελευταία του πνοή τον Αύγουστο του 1900.

Τελικά, ήρθε ο 20ός αιώνας και μαζί η προσμονή για το «τέλος της ιστορίας», το «τέλος εποχής», το οποίο έρχεται όλο και πιο κοντά αλλά που όλο παραμένει αναφορά στο μέλλον. Μοντέρνοι προφήτες, αδίστακτοι δικτάτορες, πρωτοπόροι επιστήμονες, αστροναύτες με όραμα την άφιξη σε νέους πλανήτες, τεχνολογικοί εφευρέτες που άλλαξαν για πάντα την καθημερινότητά μας—ήταν μεταξύ εκείνων που έγραψαν με ξεχωριστούς αλλά ιδιαίτερους τρόπους την Ιστορία εκείνου του αιώνα. Έντονες ελπίδες που δεν έπαψαν να διαψεύδονται, που δεν έπαψαν να αναγεννιούνται. Εντούτοις, η μεγαλύτερη θρησκεία της πεφωτισμένης Δύσης, ο χριστιανισμός,—«η αιώνια κηλίδα της ανθρωπότητας» κατά Νίτσε—συνέχισε να φθίνει σε όλη τη διάρκεια του αιώνα.

Το παρόν πόνημα έρχεται στις αρχές του 21ου αιώνα να πάρει θέση σε αυτή τη δριμεία και ολομέτωπη νιτσεϊκή επίθεση. Ο συγγραφέας, όντας έμπειρος νομικός αλλά και δεινός βιβλικιστής, ενεργεί ώς συμμάρτυρας υπεράσπισης του Θεού στο ησαϊακό σκηνικό της παγκόσμιας δίκης για την αληθινότητά Του: «Γένεσθέ μοι μάρτυρες, κἀγὼ μάρτυς». (Ησαΐας 43:10, Ο') Διαλέγεται ένθερμα με τις θέσεις του Νίτσε που επιζητούν να ξεθεμελιώσουν τη Βίβλο και τον Θεό της. Σε αντιδιαστολή με τον εκρηκτικό, χαοτικό και ενίοτε αντιφατικό λόγο του Γερμανού φιλοσόφου, ο συγγραφέας αντιτάσσει έναν λόγο συντεταγμένο, νηφάλιο και μεστό. Όπως έκανε με επιτυχία αναφορικά με την ύπαρξη του Θεού ο θεολόγος Χ. Κυνγκ (στο έργο του Does God Exist? An Answer for Today), ο συγγραφέας καλεί τον αναγνώστη να τον ακολουθήσει στη θαρραλέα απόπειρά του να αποδομήσει τις αντιβιβλικές, αντιχριστιανικές και αντιθεϊκές νιτσεϊκές θέσεις. Αξιοποιώντας τις διαθέσιμες γνώσεις μας για τα βιβλικά κείμενα, τα ιστορικά δεδομένα και τα αρχαιολογικά ευρήματα—αλλά και με την πολύτιμη εμπειρία που δίνει η χρονική πλέον απόσταση από τον κόσμο και την πρώτη εμφάνιση των ιδεών του Νίτσε—, δείχνει την αξία της πίστης στον Θεό της αγάπης και της δικαιοσύνης, τις τραγικές αδυναμίες του σκληρού υπερανθρώπου και την ελπιδοφόρα αντίληψη περί ευθύγραμμης πορείας του χρόνου.

Στον τομέα της χριστιανικής απολογητικής, ο οποίος δεν έχει αναπτυχθεί στο βαθμό που συνέβη στις ΗΠΑ και στην υπόλοιπη Ευρώπη, ο συγγραφέας συνεχίζει το πολύχρονο απολογητικό του έργο που περιλαμβάνει τα βιβλία Βίβλος: Ένα βιβλίο επαναστατικό, Το στοίχημα του Πασκάλ και το Dawkins vs Ιησούς. Στο παρόν έργο του ασκεί κριτική σε μια παρωχημένη πλέον κριτική του χριστιανισμού με βάση τα πορίσματα της αρνητικής κριτικής του 19ου αιώνα, τότε που δεν είχαν ακόμη αναπτυχθεί ζωτικοί τομείς των βιβλικών μελετών όπως η βιβλική αρχαιολογία, η κριτική του κειμένου, η κοινωνική ανθρωπολογία κλπ. Η κριτική αυτή δεν αφορά σε όλο το φιλοσοφικό έργο του Νίτσε αλλά κυρίως στο βιβλίο του Ο Αντίχριστος και στον αντιχριστιανισμό του. Παρά τη σφοδρότητα της επίθεσης κατά του χριστιανισμού, ο Νίτσε είναι βαθιά διαποτισμένος από αυτόν όπως φαίνεται από βιβλικές εκφράσεις, αναφορές και ιδέες που χρησιμοποιεί για να εκφράσει τις δικές του ιδέες. Θαυμάζει τον Ιησού καθώς τον θεωρεί τον μόνο που έζησε το χριστιανικό ιδεώδες—είναι ο μόνος «χριστιανός» κατ’ αυτόν—αλλά όχι τη διδασκαλία του. Για να ασκήσει αποτελεσματικά την κριτική σε έναν φιλόσοφο της εμβέλειας του Νίτσε, ο Τσινικόπουλος φαίνεται ότι αντιλαμβάνεται τη δυσκολία του εγχειρήματος αλλά και διαθέτει την απαραίτητη γνώση για να το φέρει σε πέρας, όπως γίνεται φανερό από την εκτενή βιβλιογραφία, τις κατατοπιστικές παραπομπές και το διαφωτιστικό παράρτημα όπου συλλέγει γνώμες επιφανών μελετητών του Νίτσε. Ιδιαίτερο δε ενδιαφέρον παρουσιάζει το κεφάλαιο για την ελευθερία βούλησης και ικανότητας επιλογής που αρνείται ο Νίτσε, στα οποία καταφάσκει ο χριστιανισμός αλλά και όλα τα μεγάλα πνεύματα από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα παρά τις όποιες ενστάσεις που κατά καιρούς προβάλλονται.

Παραθέτοντας από την σκέψη του μελετητή του Νίτσε Ζ. Μπατάϊγ, ο έγκριτος στοχαστής Ν. Σινιόσογλου υποστήριξε ότι είναι «αδύνατον να διαβάσει κανείς πραγματικά Νίτσε χωρίς να γίνει ο ίδιος κάπως Νίτσε». Εντούτοις, ο Τσινικόπουλος αποπειράται στο παρόν βιβλίο να ανταπαντήσει δείχνοντας ότι όχι μόνο είναι αυτό δυνατό αλλά κι ότι μπορεί κάποιος που έχει επίγνωση των ευρύτερων θεμάτων που περιλαμβάνονται να αντιπαρατεθεί επιτυχώς με το νιτσεϊκό οικοδόμημα και να καταστήσει σαφή την ασύγκριτη αξία του προσωπικού Θεού και της Βίβλου για τη βελτίωση της προσωπικής ζωής, των διαπροσωπικών σχέσεων και της ευρύτερης κοινωνικής συμβίωσης ακόμη περισσότερο πλέον στον 21ο αιώνα. Η αντίληψη του πνεύματος της Βίβλου μέσα από το πρίσμα του μεσσία Ιησού είναι η απάντηση στην τυφλή εξέγερση που προτείνει ο Νίτσε έναντι του εξαντλημένου κόσμου και των κουρασμένων ιδεών του.

1 Ο Ρ. Μανζάρεκ, συνιδρυτής των The Doors, είχε δηλώσει ότι «ο Φρίντριχ Νίτσε σκότωσε τον Τζιμ Μόρισον». (Stephen Davis, Jim Morrison: Life, Death, Legend, Gotham Books|Penguin Group 2004, σσ. 20–22.)

31 Δεκεμβρίου 2020

Όλη η ζωή του ανθρώπου στηρίζεται στη μνήμη

2023-04-01T12:07:35+03:00

SPEAKNEWS Τεύχος #35 / ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΣ 2023
Συνέντευξη: Ανδρέας Καρακόκκινος

Ο συγγραφέας Δημήτρης Τσινικόπουλος μιλάει στον Ανδρέα Καρακόκκινο και το SPEAKNEWS για το τελευταίο του βιβλίο, το οποίο έχει ως αντικείμενο το Νίτσε και την κριτική του στον Χριστιανισμό, για τα διάφορα είδη λογοτεχνίας με τα οποία έχει καταπιαστεί, για τους συγγραφείς που αγαπάει να μεταφράζει, για όσα τον εμπνέουν και για το αναγνωστικό κοινό της Ελλάδας, και τη νέα γενιά που δεν διαβάζει πια.

Έχετε εκδώσει μέχρι τώρα ποίηση, δοκίμια, μελετήματα, διηγήματα. Πού κλείνετε περισσότερο;

Δεν έχω ιδιαίτερη προτίμηση σε κάποιο είδος. Δημιουργώ σύμφωνα με τις επιγενετικές επιδράσεις και με την περιρρέουσα ατμόσφαιρα. Τον τελευταίο καιρό επιδίδομαι σε δοκίμια και απολογητικά θέματα υπεράσπισης του χριστιανισμού ο οποίος βάλλεται και διαβάλλεται από διάφορους κύκλους.. Καρπός αυτών των επιδόσεων είναι τα βιβλία μου Το μυστήριο του Κακού, Το στοίχημα του Πασκάλ, Dawkins vs Ιησούς, και το τελευταίο για το Νίτσε.

Το τελευταίο βιβλίο σας φέρει τον τίτλο «Ο Αντίχριστος του Νίτσε και ο Αντιχριστιανισμός του». Πείτε μας λίγα λόγια γι' αυτό.

Στο βιβλίο μου αυτό δεν εξετάζω τη φιλοσοφία του Νίτσε στο σύνολο της, αλλά ασκώ κριτική στην κριτική του Νίτσε κατά του χριστιανισμού. Βρίσκω ότι ο ιδιόρρυθμος αυτός στοχαστής παρανόησε βασικές θέσεις και αλήθειες της χριστιανικής κοσµοβιοθεωρίας και της εκκλησίας, στρεφόμενος κατά του ίδιου του Χριστού και ιδίως του Απόστολου Παύλου και της Καινής Διαθήκης.... όπου εκεί δεν υπάρχουν παρά μόνο βρώμικα πράγματα και πλαστογραφίες. Ωστόσο, συμφωνώ μαζί του στις απόψεις του ότι ο ιστορικός χριστιανισμός είναι ασυνεπής και οι περισσότεροι χριστιανοί κατά όνομα μόνο και υποκριτές.. Είναι μια οδυνηρή αλήθεια αυτή..

Έχετε ασχοληθεί και με τη μετάφραση. Έχετε κάποιες προτιμήσεις σε ξένους συγγραφείς;

Δεν έχω ιδιαίτερες προτιμήσεις αλλά έχω μια ροπή προς τους μεταφυσικούς συγγραφείς. Για αυτό και μετέφρασα την Γκαμπριέλα Μιστράλ, τον Μπρόντσκι, τον Πολ Τίλλιχ, Κλωντέλ, Λεβινάς αλλά και Οκτάβιο Παθ και άλλους.

Τι είναι αυτό που σας ωθεί να γράφετε και τι αποτελεί έμπνευση για σας;

Με συναρπάζει πολύ η έρευνα γενικά και η ανακάλυψη νέων η αγνώστων στοιχείων στη ζωή προσώπων και στη λογοτεχνία. Εκτός από την ποίηση μου αρέσει ο αφοριστικός λόγος. Για αυτό έχω βγάλει ένα βιβλίο με σκέψεις και αφορισμούς, το "Κριτήρια επιλογής και επιλογή Κριτηρίων" και έχω ακόμα ένα έτοιμο προς έκδοση. Μπορώ να εμπνευστώ από τη φύση, από την ανθρώπινη απρόβλεπτη φύση, από τον πόνο, τον έρωτα, το θάνατο, το μυστήριο. Αυτά αποτελούν τους θεματικούς μου άξονες γύρω από τους οποίους περιστρέφεται και εξυφαίνεται το δοκιμιακό και ποιητικό μου έργο.

Ποιες εικόνες κρατάτε μέσα σας από τη ζωή σας; Επηρεάζουν τη γραφή σας;

Η πνευματική δημιουργία εκάστου είναι συνάρτηση της προσωπικής του ζωής. Έχω ωραίες αναμνήσεις από την παιδική και εφηβική μου ηλικία, αλλά και από την σταδιοδρομία μου ως δικηγόρος μαχόμενης δικηγορίας. Έχω έτοιμη μια συλλογή διηγημάτων πολλά από τα οποία είναι εμπνευσμένα από την εμπειρία μου και τις αναμνήσεις μου από τη δικηγορική μου ζωή. Ας μην ξεχνάμε ότι όλη η ζωή του ανθρώπου στηρίζεται στη μνήμη, αν δεν υπάρχει μνήμη, ουσιαστικά ο άνθρωπος σβήνει.. χάνει την ταυτότητα του, τον εαυτό του. Άλλωστε και η αλήθεια είναι αλήθεια, δηλ. κάτι που πρέπει να ζει.. να υπάρχει, να μη βυθιστεί στη λήθη.

Το αναγνωστικό κοινό στην Ελλάδα στηρίζει τις προσπάθειες των συγγραφέων και ποιητών;

Πολύ φοβάμαι ότι το αναγνωστικό κοινό μας είναι αποπροσανατολισμένο. Λίγοι είναι αυτοί που διαβάζουν περισσότερα από 2-3 βιβλία το χρόνο και από τους 200.000 αναγνώστες, από αυτούς το

70 τοις εκατό είναι γυναίκες που διαβάζουν εύπεπτα μυθιστορήματα του συρμού ή ευπώλητα. Λίγοι δε διαβάζουν σοβαρή λογοτεχνία, ποίηση, δοκίμιο, μελέτες κλπ. Οι πιο πολλοί επί τα έτοιμα τρέπονται και τέρπονται. Δυστυχώς η νεολαία έχει το ίντερνετ.. εκεί τα βρίσκουν όλα έτοιμα χωρίς σκέψη. Που πήγε η σοφία που τη χάσαμε μέσα στη γνώση, πρέπει να διερωτηθούμε μαζί με τον Τ. Σ. Ελλιοτ...

Ελένη Γεωργακάκου περί λογοτεχνίας/πεζογραφίας/ποίησης

2023-03-19T10:50:11+02:00

Τυγχάνω μια επαρκής αναγνώστρια Λογοτεχνίας και βιβλιοφάγος. Διαβάζω κυρίως σύγχρονη λογοτεχνία, πεζογραφία και ποίηση. Μου αρέσει η Άλκη Ζέη, ο Καζαντζάκης, ο Παπαδιαμάντης, η Αλκυόνη Παπαδάκη, ο Βρεττάκος, ο Ρίτσος, ο Λειβαδίτης κ.άλλ. Αγαθή συγκυρία έφερε ώστε να διαβάσω την ποίηση του Δημήτρη Τσινικόπουλου. Τον γνώρισα μέσα από τις ποιητικές του συλλογές Μέθεξη, Σύφλογο, Τρίστιχα και Χάι Κάι, Φεγγαροκουβέντες και Γρίφοι της Άμμου και Terra Amata. Αρκετά ποιήματά του υπάρχουν στην ιστοσελίδα του. Απ’ εκεί ξεκίνησε και η πρώτη μου γνωριμία και επαφή.

Θεωρώ τον εαυτό μου ακατάλληλο για να εκφέρω κρίση σε λογοτεχνικά θέματα, γιατί δεν είμαι βιβλιοκριτικός, αλλά θα ήθελα να πω λίγα λόγια, για την ποίηση του Δημήτρη Τσινικόπουλου που την ξεχώρισα, γιατί με άγγιξε βαθειά.

Σε αντίθεση με τους περισσότερους σύγχρονους ποιητές/τριες, που είναι απαισιόδοξοι, κυνικοί και πολλές φορές ερμητικοί θα έλεγα ακατανόητοι, ο ποιητής Δημήτρης Τσινικόπουλος, εμφανίζεται ως υμνωδός του έρωτα και της ζωής… Μέσα από τα ποιήματά του γνωρίζει κανείς τον άνθρωπο και αποκτά επίγνωση της πραγματικότητας, γιατί θίγει θέματα της ζωής, της αγάπης, του μυστηρίου, του πόνου, του θανάτου, του χρόνου, της λύτρωσης… Πρόκειται – κατά την ταπεινή μου άποψη –, για μια ποίηση ανθρωποκεντρική, μεστή, δυνατή, δημιουργική, που σε πάει ένα ποιοτικό βήμα παραπέρα. Συνδυάζει αρμονικά τον ρομαντισμό με τον ρεαλισμό. Αυτό ισχύει όχι μόνο για τη «Μέθεξη», που είναι μια βαθειά φιλοσοφημένη ποίηση και θέτει στον αναγνώστη ερωτήματα (μεταφυσική την χαρακτηρίζει ο ίδιος ο ποιητής), αλλά το διαβλέπει κανείς και σε άλλα ποιήματά του, ποιήματα που διάβασα στην ιστοσελίδα του και στον τοίχο του στο Facebook. Όπως: «Ένα κάθισμα είναι ένα κάθισμα», «Σαν απολίθωμα», «Τα λόγια της Σιωπής», «Μην τις πληγώνετε τις λέξεις», «Στο καράβι της ζωής» κ.άλλ.

Έχω την εντύπωση, ότι, κάθε νέο του ποίημα αφαιρεί από το προηγούμενο τον τίτλο του καλύτερου. Γιατί πρόκειται για μια ποίηση υψηλής ποιότητας, όπου σε άλλα ποιήματα κυριαρχεί λυρισμός και σε άλλα στοχασμός με συγκρατημένο λυρισμό. Είναι η υπόρρητη έκρηξη συναισθημάτων και σκέψεων, που βρήκαν ξεχωριστές λέξεις και εικόνες καταπληκτικές! Με κάνουν να βλέπω μιαν άλλη πλευρά της ζωής… της ψυχής… και της σκέψης ακόμη, γιατί δεν είναι όπως προανέφερα μια ποίηση γριφώδης και ακατανόητη, αλλά μια ποίηση που μιλάει ευθύβολα στην διάνοια και στην καρδιά του αναγνώστη. Νομίζω ότι στα περισσότερα ποιήματά του, έρχεται, υποδεικνύεται, ή υποφώσκει πάντα η λύτρωση. Οι στίχοι του ζεσταίνουν την ψυχή, γιατί η ποιητική του ευαισθησία είναι ολοφάνερη. Ιδιαίτερα στα ερωτικά του ποιήματα που βρίσκονται στο Σύφλογο και στην Terra Amata. Με τον δικό του μοναδικό τρόπο αγγίζει την καρδιά του αναγνώστη και την πλημμυρίζει με θαυμάσια συναισθήματα. Κάπου διάβασα ότι, ο ποιητής, πρέπει να είναι ο δάσκαλος της ελπίδας. Και νομίζω ότι αυτό το πετυχαίνει ο Τσινικόπουλος με την ποίησή του. Μας δίνει μια ελπίδα για κάτι καλύτερο, κάτι βαθύτερο, για «νέους ουρανούς και νέα γη», όπως τούτο αποτυπώνεται ιδιαίτερα στα ποιήματά του «Εμείς δεν είμαστ’ εμείς», «Αποκάλυψις των Υιών», «Οι Ένθεοι» κ.άλλ. Αλλά και η αδημοσίευτη ποιητική συλλογή του ‘Καρπός Χειλέων’, αναδεικνύει τη βαθιά θρησκευτική του φύση. Σας προτρέπω να διαβάσετε κάποια ποιήματα στην ιστοσελίδα του.

Από την ποίησή του, και την ανάλυση που κάνει κατά καιρούς σ’ αυτά, όπως οι «Αετοί και το σώμα» ή «ο Ιησούς είπε», αλλά και από τα δοκίμιά του που υπάρχουν στην ιστοσελίδα, προκύπτει ότι έχει πολλές γνώσεις και εμπειρία σε πολλά θέματα. Και αυτό, σε συνδυασμό με την ευαισθησία του, δημιουργούν μια πένα δυνατή. Ο σύζυγός μου, μου χάρισε το βιβλίο του «Πιόνια στη σκακιέρα του έρωτα», μια συλλογή διηγημάτων, όπου εκεί φαίνεται η ικανότητά του να ψυχογραφεί τη γυναικεία ψυχολογία στα ερωτικά θέματα της καθημερινότητας με τη δική του οπτική. Αλλά και τα τρίστιχά του όπως υπάρχουν στις «Φεγγαροκουβέντες…» είναι δείγματα άρτιας τεχνικής επεξεργασίας. Νομίζω ότι, ο Δημήτρης Τσινικόπουλος είναι ένας σπουδαίος σύγχρονος δημιουργός, με σπάνιο επίπεδο και ήθος! Δεν θα πω τίποτα για το δοκιμιακό του έργο όπως «Το Στοίχημα του Πασκάλ», «Το Μυστήριο του Κακού», «Οι πνευματικοί πατέρες του Νίκου Καζαντζάκη», όπου εκεί φαίνεται η διεισδυτική του ικανότητα και ο ερευνητικός του μόχθος. Αυτά είναι έργα για δυνατούς λύτες. Εγώ διαβάζω λίγο και στοχάζομαι…

Εύχομαι μέσα από το έργο του, να τον γνωρίσουν περισσότεροι νέοι άνθρωποι και να αντλήσουν σκέψη από τη σκέψη του… γνώσεις από το δυνατό μυαλό του… ευαισθησία από την καλοσύνη του και την ανθρωπιά του. Κάτι που λείπει στις μέρες μας. Όσο για την ποίησή του, δεν μπορείς να μην την διαβάσεις πάνω από μια φορά. Μόλις μπεις στον κόσμο της δεν θέλεις να βγεις ξανά. Πριν τελειώσω το μικρό αυτό σημείωμα για έναν μεγάλο δημιουργό, σας παραθέτω ένα ποίημά του που μ’ αρέσει πολύ. Έχει τον τίτλο «Λουλούδι λαμπερό».

Φλογισμένος γύρω ο αγέρας
Λευκάζεις λουλούδι λαμπερό
Απαλά αθώρητα φιλιά
Οι στιγμές αποστηθίζουν του στήθους το μεταίχμιο
Φιλώ τα λευκά λουλούδια
Χαϊδεύω την άπλα της στιγμής
Γραμμές αλαφρές, πανάλαφρες
Ομορφιάς αθύρματα
Μπουκιές από αρωματισμένη σάρκα
Θύελλα
Θέρμη
Χάδι
Η θάλασσα μεθυσμένη στην ακτή ακουμπά
κι αναδιπλώνεται
Από πάνω μου ο ουρανός παιανίζει
Ωσαννά σημαίνοντας.

Και από την αδημοσίευτη ποιητική του συλλογή «Καρπός χειλέων» (εύχομαι σύντομα να δει το φως της δημοσιότητας), παραθέτω ένα ποίημα που με συγκίνησε βαθύτατα. Τίτλος του, «Κύριε σ’ αναζήτησα».

Κύριε
απόψε στο κλινάρι μου σ’ αναζήτησα
και πάλι.

Ένοιωσα τη θλίψη μου βαριά,
πιο βαριά κι απ’ την υγρή άμμο της θάλασσας.

Το μαξιλάρι
και το στρώμα μου
έγιναν σφουγγάρι
και ρούφηξαν τα δάκρυά μου.

Σ’ αναζήτησα Κύριε.
Σ’ έψαξα ολονυχτίς
Σ’ έκραξα γονυπετής

Και στο τέλος
ενώ έψαχνα εσένα
ανακάλυψα
τον κρυμμένο εαυτό μου…

Δεν ξέρω πως αισθανθήκατε εσείς… αλλά εγώ διαβάζοντας το ποίημα ένιωσα έναν άλλο ψαλμωδό Δαβίδ, να μιλάει μυστικά στην καρδιά μου… Ποιητές με προσευχές, δεν υπάρχουν πια στην εποχή μας… Ο Δημήτρης Τσινικόπουλος είναι ένας απ’ αυτούς, ένα σπάνιο είδος, ένα απολίθωμα που ζει μαζί με τον σύγχρονο άνθρωπο όπως γράφει σ’ ένα ποίημά του…

Ελένη Γεωργακάκου
Αναγνώστρια Λογοτεχνίας

Βιβλιοκρισία «Οι πνευματικοί πατέρες του Νίκου Καζαντζάκη»: Γιούλη Ιεραπετριτάκη

2023-03-10T19:20:01+02:00

«Οι πνευματικοί πατέρες του Νίκου Καζαντζάκη»

Βιβλιοπαρουσίαση του ομώνυμου έργου του κ. Δημήτρη Τσινικόπουλου.

Πολιτιστικό ίδρυμα «Υδρία» Θεσσαλονίκη 29/1/2020

Σ έναν κόσμο που ολοένα αλλάζει πρόσωπο υπάρχουν φωτεινές πυξίδες που εξακολουθούν να ακτινοβολούν στην ρευστότητα του χρόνου. Τέτοια φωτεινή πυξίδα και το πληθωρικό, πολύτροπο και φαντασμαγορικό έργο του Ν. Καζαντζάκη που εξακολουθεί μισό και πλέον αιώνα από τον θάνατό του, να εμπνέει το παγκόσμιο αναγνωστικό κοινό και να παρουσιάζεται ως ιδιαίτερα ελκυστικό πεδίο, για κάθε ερευνητή της σύγχρονης ελληνικής λογοτεχνίας.

Σε μια εποχή, γενικευμένης κατάρρευσης όπως η δική μας, όπου ο άνθρωπος αμήχανος απέναντι στο αύριο ενός τεχνολογικού κόσμου χωρίς νόημα,χωρίς ηθική και δίχως σύνορα αισθάνεται ολoένα βαθύτερα την ανάγκη να επαναδιατυπώσει φιλοσοφικά ερωτήματα που απασχόλησαν την ανθρώπινη φύση και εξακολουθούν να ζητούν απαντήσεις, ο Καζαντζάκης αναδεικνύεται ο πλέον επίκαιρος διανοητής του καιρού μας, αφού το κήρυγμα ζωής του ασυμβίβαστου διανοητή φαίνεται πως δεν έχει χάσει τίποτε από την αυθεντικότητά του : «Χρέος έχουμε πέρα από τις ατομικές έγνοιες, πέρα από τις βολικές μας συνήθειες, πιο πάνω από τον εαυτό μας,να θέσουμε ένα σκοπό,κι αυτόν,μέρα και νύχτα, αψηφώντας τα γέλια,την πείνα ή το θάνατο,να μοχτούμε να τον φτάσουμε Όχι να τον φτάσουμε∙ μια περήφανη ψυχή, ευτύς ως φτάσει στο σκοπό της,τον μετατοπίζει ακόμα πιο πέρα∙ όχι να τον φτάσουμε,παρά να μη σταματήσουμε ποτέ τον ανήφορο. Έτσι μονάχα αποχτάει η ζωή ευγένεια κι ενότητα».¹

Τίποτε μέσα στο έργο του δεν είναι τυχαίο λυρικό ξέσπασμα μιας απομονωμένης συνείδησης ότι έγραψε αντίθετα είναι η απάντησή στην πολιτισμική κρίση της εποχής του που έφερε την ανθρωπότητα στο χείλος της καταστροφής Είναι το υποκειμενικό του σχόλιο στην κραυγή του πάσχοντος ανθρώπου με λόγο και πράξη. Ολόκληρος ο στοχασμός του Καζαντζάκη αποπνέει πάθος για ελευθερία για ψυχή για καταξίωση ενός αληθινού τρόπου ύπαρξης, κυρίως όμως για ανάμνηση όλων εκείνων των αξιών που υποβαθμισμένες σε μυθικούς σκελετούς έμειναν έξω από το ρεύμα του δυτικού οικοδομήματος.²

Ο ίδιος μιλώντας για τον εαυτό του σε επιστολή προς τον Απόστολο Σαχίνη (2/3/19555 ) εξηγεί ότι: «Δεν θεωρώ τον εαυτό μου καλλιτέχνη, διάκονο θέλω να πω της ομορφιάς. Νοιώθω σήμερα πως η ταραγμένη ψυχή μας επιθυμεί κάτι πιο επείγον από την ομορφιά Τα προβλήματα της ελευθερίας,της ηθικής, δικαιοσύνης, της ειρήνης δεν βρήκαν ακόμη λύση. Το επείγον καθήκον μας είναι να βρούμε λύσεις».³

Ως ενορατικός μύστης κηρύσσει επιστράτευση στην καρδιά του ανθρώπου γιατί εκεί βρίσκεται τα αργαστήρι του Θεού που μετουσιώνει τα σκοτάδια σε φως, αντιτάσσοντας την αισθαντικότητα του ανθρώπου, τη μαγεία του μύθου απέναντι στην λογοκρατική αρτηριοσκλήρωση της Δύσης και στον μηχανοποιημένο τρόπο ζωής,ως απαραίτητη προϋπόθεση, στην πιθανότητα ανάστασης του εαυτού μας και την αναγέννηση της ανθρωπότητας.

Ως αληθινός φιλόσοφος δεν κλείνεται σ΄ ένα φιλοσοφικό ρεύμα θέλει να δράσει, να σπάσει όλα τα καλούπια που σκλαβώνουν την ψυχή του ανθρώπου- ακόμη και τα πιο ιερά -όταν πια δεν τον χωρούν. Δεν αρκείται στο να ανιχνεύει τους θλιβερούς ίσκιους, στον τοίχο του πλατωνικού σπηλαίου. Θέλει να τολμήσει το θανάσιμο πήδημα «όρθιος στην άκρα του γκρεμού».

Το βιβλίο του κ. Δημήτρη Τσινικόπουλου “Οι πνευματικοί πατέρες του Ν.Καζαντζάκη” των εκδόσεων Φυλάτος ανήκει στην κατηγορία των πολύτιμων βοηθημάτων που « ξεκλειδώνει» τα μυστικά της σκέψης του Καζαντζάκη εξετάζοντας μέσα από δέκα ευσύνοπτα κεφάλαια τα φιλοσοφικά ρεύματα,τις γνωστές αλλά και απόκρυφες πηγές, τις μεγάλες” σειρήνες που μαύλισαν την ψυχή του”, όπως εξομολογείται ο ίδιος στην ποιητική του αυτοβιογραφία, την Αναφορά στον Γκρέκο που αποτελεί και τον απολογισμό της πνευματικής του πορείας.

«Στη ζωή μου γράφει ο Καζαντζάκης οι πιο μεγάλοι μου ευεργέτες στάθηκαν τα ταξίδια και τα ονείρατα. Όμως αν ήθελα να ξεχωρίσω ποιοι άνθρωποι αφήκαν βαθύτερα τα χνάρια τους στην ψυχή μου ίσως να ξεχώριζα τον Όμηρο,το Βούδα το Νίτσε τον Μπέρξονα και τον Ζορπά {…} Σε όλη μου τη ζωή αγωνιζόμουν να γλυτώσω απ’ όλες τουτες τις σειρήνες χωρίς να απαρνηθώ καμιά αλλά να σμίξω τις παράταιρες φωνές τους και να τις κάμω αρμονία» (Αναφορά, σελ. 595).

Διαφαίνεται μέσα από την παράθεση των αναφορών του κ. Τσινικόπουλου η εκλεκτική παιδεία του Καζαντζάκη που του επέτρεψε από τα παιδικά του χρόνια να έχει στη διάθεσή του ένα ευρύτατο πολιτισμικό κεκτημένο, σε συνδυασμό με μια στέρεη θρησκευτική πίστη. Η Παλαιά και Καινή Διαθήκη, τα συναξάρια,οι βίοι των Αγίων της ορθόδοξης και της Καθολικής Εκκλησίας, τα απόκρυφα ευαγγέλια και άλλα πατερικά κείμενα σε συνδυασμό με την μυστικιστική του φύση, θα του εμπνεύσουν το όραμα μιας νέας θρησκεία μέσα από την οποία πίστευε ότι θα μπορούσε να εκφράσει ολάκερη την ουσία της ψυχής του.

«Η πρώτη μου λαχτάρα στάθηκε η λευτεριά η δεύτερη που κρυφά μέσα μου ακόμα αποκρατάει και με βασανίζει η δίψα της αγιοσύνης. Ήρωας και συνάμα άγιος. Να το ανώτατο πρότυπο του ανθρώπου» (Αναφορά σελ. 86).

Το αγιάτρευτο πλήγμα που είχε δεχτεί από τότε που ήταν 15 χρονών μαθητής Γυμνασίου δεν είχε βρει ακόμη θεραπεία. Η θεωρία του Δαρβίνου για την εξέλιξη των ειδών ερχόταν να γκρεμίσει την βαθιά πίστη του συγγραφέα και υποβίβαζε,κατά τη γνώμη του, τη χριστιανική θρησκεία σ’ ένα παράδοξο παραμύθι, κάτι που ο ίδιος δεν δεν μπορούσε να αποδεχτεί. Ο Καζαντζάκης ως βαθιά θρησκευόμενο όν,δεν θα συνέλθει ποτέ από αυτό το σοκ όπως εξομολογείται στην Αναφορά «ο άνθρωπος λοιπόν, δεν είναι το αγαπημένο και προνομιούχο πλάσμα του θεού∙ ο θεός δεν του χάρισε την πνοή του, δεν του έδωσε ψυχή αθάνατη∙ είναι κι αυτός,όπως όλοι οι άλλοι,ένας απλός κρίκος στην ατέλειωτη αλυσίδα των ζώων εγγόνι,δισεγγόνι του πιθήκου» (Αναφορά σελ. 116).

Αν και είχε χάσει την πίστη του από την επιρροή της επιστήμης, ο Καζαντζάκης ποτέ του δεν προτίμησε τον εμπειρισμό τον υλισμό την μηχανοκρατία Φιλοσοφικά περέμεινε πάντοτε ιδεαλιστής –κάποιος που αναζητά μια πνευματική προτροπή. του ήταν αδύνατο να αποδεχτεί ότι ο θεός παίζει ζάρια με το σύμπαν.⁴

Έτσι θα ριχτεί στην μελέτη των σύγχρονων φιλοσοφικών ρευμάτων για να σχηματίσει τη δική του αντίληψη της ζωής, μια θεωρία, όπως γράφει σε επιστολή του, «μια θεωρία του κόσμου και του προορισμού του ανθρώπου και σύμφωνα μ΄ αυτήν συστηματικά και μ΄ ορισμένο σκοπό και πρόγραμμα, να γράφω ότι γράφω».⁵

Για ν ανταποκριθεί στην μεσσιανική του επιθυμία ο Καζαντζάκης θα αναζητήσει μέσα έκφρασης πέρα από τη λογική. Είναι ανάγκη η σκέψη να γίνει χτυποκάρδι, το μήνυμα να δοθεί σαν εξομολόγηση, μόνη μορφή που η ψυχή μπορεί να πάρει, χωρίς να αλλοιωθεί από το σκληρό κέλυφος των λέξεων.⁶

Όσο για την Κρήτη; Αυτό το πολυαγαπημένο νησί αυτή η εσωτερική πατρίδα που θα συνοδεύει τον Καζαντζάκη όπου κι αν πάει ότι κι αν κάνει. Η Κρήτη θα του δώσει τις μεγάλες εντολές που θα τον βοηθήσουν στη διαμόρφωση της ηθικής ευθύνης απέναντι στον κόσμο και τον εαυτό του «Έρωτας ελευθερίας Να μη καταδέχεσαι μήτε για τον Παράδεισο να σκλαβώνεις την ψυχή”. Η Κρήτη ακόμη, θα του αποκαλύψει την προσωπική του αλήθεια, την «Κρητική Ματιά» που θα αλλάξει τη ζωή του και θα τον οδηγήσει στην κορυφή της Τέχνης του. Οι ταυρομαχίες της Κνωσού θα του δείξουν πως οι κρητικοί αγωνίζονται με τον ταύρο μετουσίωναν τη φρίκη και το φόβο και θα του διδάξουν πως με τέτοια ματιά πρέπει ο άνθρωπος να κοιτάζει την Άβυσσο.⁷

Παρίσι 1907. Ημερομηνία σταθμός στη ζωή του Καζαντζάκη. Βρίσκεται στο Παρίσι όπου θα παρακολουθήσει για δύο χρόνια τα μαθήματα του μεγάλου φιλοσόφου Μπερξόν που θα τον λυτρώσουν από τα υπαρξιακά ερωτήματα που τον βασάνιζαν Η κοσμολογική γνώση που ανακάλυψε στο Παρίσι είναι ο βιταλισμός. Η θεωρία αυτή προτείνει όχι έναν αναλλοίωτο Θεό αλλά μια ζωτική δύναμη που ζητά να εκφραστεί μέσα από μια εξελικτική διαδικασία. Θα υιοθετήσει τη θεωρία αυτή του elan vital της διαρκούς αναπήδησης, και θα την τοποθετήσει στην καρδιά της καζαντζακικής γένεσης του κόσμου. Μια δύναμη συμπαντική, αιώνια, ακατάλυτη,γενεσιουργός αιτία της ζωής, περνάει από το φυτό, στο ζώο και από το ζώο, στον άνθρωπο,και δημιουργεί την ύλη η ίδια εκείνη δύναμη που κάνει την τριανταφυλλιά να κάνει το τριαντάφυλλο το σκουλήκι να γεννά την πεταλούδα, τη φλόγα που γίνεται φως!

Εκείνος όμως που προετοίμασε το Καζαντζάκη για τον Μπερξόν ήταν ο Νίτσε ο Μεγαλομάρτυρας. «Λιονταρίσια η τροφή που με τάισε ο Νίτσε στην πιο κρίσιμη την πιο πεινασμένη στιγμή της νιότης Θρασεψα δεν μπορούσα πια να χωρέσω στον σημερινό άνθρωπο,όπως εκατάντησε Α! φώναξα αγαναχτσμένος. Η παμπόνηρη η θρησκεία που μετατοπίζει τις αμοιβές και τιμωρίες σε μελλούμενη ζωή {…} όχι δεν μπορεί να ΄ναι λεύτερος ένας που ελπίζει παράδεισο ή φοβάται Κόλαση» (Αναφορά σελ. 397).

Πολλά έχουν ειπωθεί και δίκαια για το χρέος του Καζαντζάκη στον Νίτσε όπως επισημαίνει στο σχετικό κεφάλαιο ο κ. Τσινικόπουλος αναδεικνύοντας την καταλυτική επίδραση του μεγάλου φιλοσόφου πάνω στο έργο του Καζαντζάκη. Διαβάζοντας το εν λόγω βιβλίο κατανοεί τώρα ευκολότερα ο αναγνώστης,την κρυφή σημασία των κειμένων του ασυμβίβαστου διανοητή, συνειδητοποιεί, πως η νιτσεϊκή παραδοχή της άρνησης κάθε μεταθανάτιας ανταμοιβής ή τιμωρίας, ρίζωσε βαθιά στην ψυχή του κι έγινε η θεμελιωδέστερη πίστη του, το γνησιότερο μεταφυσικό, ιδεώδες του.⁸

Γνωρίζει την πηγή απ΄ όπου αναβλύζει το επικολυρικό στοιχείο,οι έννοιες του υψηλού του τραγικού, το στοιχείο του ηρωισμού, της βαθιάς πίστης στην δύναμη του ανθρώπου να σηκώσει στους ώμους του όλη την ευθύνη του κόσμου, χωρίς φόβο κι ελπίδα. Αυτή η θητεία στον νιτσεϊσμό θα γεννήσει τον νέο σωτήριο μύθο απαλλαγμένο από μεταφυσικές παρηγοριές, καλλιεργώντας συνειδητά το μύθο δημιουργώντας ήρωες που συνεργάζονται με την διαδικασία της εξέλιξης.

Αν όμως ο Νίτσε τον απομάκρυνε για πάντα από τον Χριστιανισμό, δεν τον απομάκρυνε καθόλου από το πρόσωπο του Χριστού που έρχεται και ξανάρχεται σε όλο του το έργο. “Η πάλη του Θεού με τον άνθρωπο της ύλης με το πνεύμα. Να το θεμελιακό πρόβλημα όλης μου της ζωής και όλης μου της δημιουργίας”.

Σ έναν μεταδαρβινικό πολιτισμό που που έχει παρακμάσει μέσα στη φρίκη των πολέμων, της ατομικής βόμβας του εμφυλίου των γενοκτονιών σε μια στιγμή που η ανθρωπότητα βρίσκεται στο χείλος του γκρεμού - το σημαντικότερο για τον Καζαντζάκη είναι να κρατηθεί ζωντανό το πνεύμα.

Αγωνίζεται λοιπόν να κάνει του ανθρώπους να ξαναπάρουν στα σοβαρά τον Χριστού, όχι ως πρόσωπο του δόγματος, αλλά ως πρότυπο του αγωνιζόμενου ανθρώπου που πέρασε όλα τα στάδια του αγώνα, για να φτάσει στον θεό ή καλύτερα να επιστρέψει σ αυτόν και να ταυτιστεί μαζί του. «Η κάθε στιγμή του Χριστού είναι αγώνας και νίκη. Νίκησε την ακαταμάχητη γοητεία της απλής ανθρώπινης χαράς νίκησε όλους τους πειρασμούς, μετουσίωνε ολοένα τη σάρκα σε πνέμα κι ανηφόριζε».⁹

Συνεπής προς την εξελικτική θεολογία θα μας παρουσιάσει το θρησκευτικό όραμα ενός Θεού που βρίσκεται σε εξέλιξη και αντιμάχεται την ασάφεια και τον υλισμό του αναπτυσσόμενου κόσμου,καλώντας μάλιστα τους ανθρώπους να γίνουν οι ίδιοι σωτήρες του Θεού, μέσα από το δικό του Πιστεύω την Ασκητική∙ η πρώτη αντιλογοκρατική διακήρυξη στη χώρα μας που επισφραγίζει την εναγώνια τραγικότητα του δημιουργού της.¹⁰

«Eγκύμων μυρίων κόσμων ειμί» είχε πει κάποτε ο Γκαιτε¹¹, για τον εαυτό του και φράση αυτή ταιριάζει απόλυτα στον Νίκο Καζαντζάκη γιατί στο έργο του συμπυκνώνεται σε αρμονική σύνθεση, το παγκόσμιο πνεύμα όπως διαφαίνεται και από τη μελέτη του κ. Τσινικόπουλου που έχει συλλέξει στο μικρό αλλά περιεκτικότατο βιβλίο του, το απόσταγμα όλων των αντίρροπων κοσμογονικών δυνάμεων που συνθέτουν τη φιλοσοφική σκέψη του Καζαντζάκη.

Πέρα όμως από τις φιλοσοφικές επιδράσεις που εμπεριέχουν τα κείμενα του Καζαντζάκη αποτελούν πηγή αισθητικής απόλαυσης, αστείρευτη πηγή γνώσεων, μια «κιβωτός» καμωμένη από χρώματα μυρωδές και ήχους απ΄ όλα τα πολιτισμικά αγαθά των λαών με τους οποίους ο Καζαντζάκης ήρθε σ΄ επαφή, θαύμασε και κατέγραψε στο έργο του.

Στον 21ο αιώνα, όπου η οικουμενικότητα σημαίνει διάλογο μεταξύ διαφορετικών εθνών και ατόμων, όπου η ελεύθερη ατομικότητα εμπλουτίζεται από την πολιτισμική ποικιλομορφία κάθε έθνους ή εθνότητας, το έργο του Καζαντζάκη,αποτελεί άυλο μνημείο πολιτιστικής κληρονομιάς,τεκμήριο συλλογικής μνήμης και ταυτότητας που οφείλουμε να κληροδοτήσουμε και στις επόμενες γενιές.

Στην κατεύθυνση αυτή, μελετήματα όπως αυτό του Δημήτρη Τσινικόπουλου, αποτελούν τον πολύτιμο οδηγό για το αναγνωστικό κοινό, που θα τον βοηθήσουν να ανιχνεύσει τις πλατιές ιδεολογικές περιπέτειες του μεγάλου στοχαστή,την εναγώνια πρόθεσή του να αναθεωρήσει τη θέση του ανθρώπου, απέναντι στην κοινωνία, τη φύση, και το Εγώ του.

Γιούλη Ιεραπετριτάκη, ιστορικός αρχαιολόγος.
Δρ Παν/μίου Βologna.
Τέως Πρόεδρος Ελληνικού Τμήματος Διεθνούς Εταιρείας Φίλων Ν. Καζαντζάκη.

Ενδεικτική Βιβλιογραφία

1) Αναφορά στον Γκρέκο, Εκδ. Ελ. Καζαντζάκη, Αθήνα σελ. 97.

2) Κλεοπάτρα Λεονταρίδου, «Η νεορομαντική βιοθεωρία του Καζαντζάκη» Εκδ. Θεμέλιο.

3) Απόστολου Σαχίνη, Πεζογράφοι του καιρού μας, Βιβλιοπωλείο της Εστίας, 1967.

4) Peter Bien, Οκτώ κεφάλαια για τον Νίκο Καζαντζάκη, εκδ. Καστανιώτη, σελ. 108.

5) Πέτρος Μάρκαρης, Ανέκδοτα Γράμματα του Ν.Καζαντζάκη Περ. Πινακοθήκη και Δημ. Καλογερόπυλος», Καινουργια Εποχή 1969 σελ. 35, & Πήτερ Μπήν ο.π. σελ. 155.

6) Οικονομίδου «Ο Καζαντζάκης και το αντικείμενο της αναζήτησής του», εκδ. Δήμου Ηρακλείου, εκδ. 1985, σελ. 103.

7) Αθηνά Βουγιούκα, «Η ποίηση της πραγματικότητας και η πραγματικότητα της ποίησης. «Η Αναφορά στον Γκρέκο του Ν. Καζαντζάκη», εκδ. Κλεψύδρα σελ. 181.

8) Γ. Σταματίου, «Ένας αξεδίψαστος της ελευθέριας», εκδ. Καράβια Αθηνά 1974, σελ. 120.

9) Ν. Καζαντζάκη, Ο τελευταίος Πειρασμός, εκδ. Ελ. Καζαντζάκη, Αθήνα 1970, σελ. 349.

10) Ελλη Αλεξίου & Γιώργος Στεφανάκης, «Για τον Νίκο Καζαντζάκη», εκδ. Κέδρος 1977, σελ. 118.

11) Γ. Στεφανάκης, «Ο Ν. Καζαντζάκης και τα παγκόσμια ιδεολογικά ρεύματα», εκδ. Κεδρος, 1977, σελ. 106.

Ο αντίχριστος του Νίτσε και ο αντιχριστιανισμός του

2023-02-04T12:34:52+02:00

Ο Νίτσε ήταν στυλίστας του λόγου

2023-02-04T12:14:01+02:00

Στο νέο βιβλίο σας «Ο Αντίχριστος του Νίτσε και ο αντιχριστιανισμός του» ασχολείστε κυρίως με τον αθεϊσμό του Νίτσε. Σε τι συνίσταται αυτός ο αθεϊσμός και το περίφημο σλόγκαν του Νίτσε «Ο Θεός είναι νεκρός»;

Ο αθεϊσμός του Νίτσε δεν είναι οντολογικός ή επιστημολογικός του τύπου π.χ. Ρίτσαρντ Ντόκινς και άλλων υλιστών επιστημόνων και φιλοσόφων. Είναι περισσότερο βιταλιστικός – μηδενιστικός. Με άλλα λόγια, ο Νίτσε, δεν ενδιαφέρεται τόσο να καταδείξει ότι δεν υπάρχει Θεός ως υπερφυσική άυλη οντότητα, αλλά να δείξει ότι ούτως ή άλλως αυτός ο θεωρούμενος Θεός είναι νεκρός ως προς τους ανθρώπους και οι άνθρωποι νεκροί ως προς αυτόν, γιατί και να υπάρχει εμείς δεν έχουμε καμιά επαφή μαζί του, αφού εμείς μέσα μας και με τον τρόπο ζωής μας τον «σκοτώσαμε». Αυτό μας το λέει παραστατικά στο βιβλίο του «Η χαρούμενη γνώση» (1882) όπου παρουσιάζει έναν τρελό με αναμένο φανάρι να φωνάζει: «Θα σας πω εγώ που πήγε ο Θεός! τους φώναξε. Τον σκοτώσαμε εσείς κι εγώ! Εμείς, εμείς όλοι μας είμαστε οι δολοφόνοι του… Πώς μπορέσαμε να αδειάσουμε τη θάλασσα; Ο Θεός είναι νεκρός! Ο Θεός έχει μείνει νεκρός…» Ο ίδιος ο Νίτσε, κατά τους βιογράφους του ήταν ο τρελός που έβγαλε το Θεό απ’ τη ζωή του με τη σφύρα της (παρα)λογης κριτικής του όπως και πολλοί άνθρωποι το έκαναν και το κάνουν συνεχώς με απρόβλεπτα αποτελέσματα στη ζωή τους (ψυχικά, ηθικά κ. άλλ.) αφού, δεν ικανοποιούνται ουσιαστικά από τίποτα όπως επεσήμαναν ειδικοί ψυχίατροι σαν τον Καρλ Γιούνγκ, τον Έριχ Φρομ, τον Βίκτορ Φρανκλ κ.άλλ. Διότι, όπως επεσήμανε κάποιος, προσφυώς, το πρόβλημα δεν είναι να μην πιστεύεις εσύ σε Θεό, αλλά το πώς μπορείς να ζεις, αλώβητος, ανάμεσα σε πολλούς άλλους που πιστεύουν και θρησκεύονται…

Από ποιους επηρεάστηκε η σκέψη του Νίτσε και η κοσμοθεωρία του;

Ο Νίτσε επηρεάστηκε, κυρίως από τους προσωκρατικούς Έλληνες φιλοσόφους ιδίως Ηράκλειτο, Εμπεδοκλή, Καλλικλή (από τον τελευταίο μάλιστα για να αναπτύξει τη θεωρία του περί ηθικής των δούλων). Επίσης από τον πεσιμιστή φιλόσοφο Σοπενχάουερ, τον Βουδισμό, αλλά και κάποιους όχι πολύ γνωστούς όπως τον Δανό κριτικό Γκέοργκ Μπράντες, τον άθεο Γιάκομπ Μπούρκχαρτ, από τον Δαρβίνο με την άνοδο της θεωρίας του τότε, και τους αρνητικούς βιβλικούς κριτικούς Βελχάουζεν και Στράους. Βέβαια, δέχθηκε κι άλλες ποικίλες επιρροές, όπως του Ντοστογιέφσκι, του Γκαίτε – τον μόνο φιλόσοφο που δεχόταν. Γενικά ο Νίτσε είναι ένας ρηξικέλευθος Sui generis στοχαστής που δεν αναγνώριζε σχεδόν κανέναν ισάξιό του, που τα έβαλε σχεδόν με όλους, που τους περιφρονούσε και μάλιστα τους έβριζε (π.χ. το Σωκράτη τον αποκαλεί παλιάτσο). Ακόμα και τους δασκάλους της ζωής του τους απαξίωσε και φίλους σαν τον Βάγκνερ τους απαρνήθηκε.

Όλα αυτά βέβαια δεν είναι άμοιρα ή άσχετα με την εξέλιξη της ψυχικής ασθένειάς του, που υπήρχε επί πολλά χρόνια και που επιδεινώθηκε την τελευταία δεκαετία που έγραψε τον ‘Αντίχριστο’. Πάντως όλη η φιλοσοφία του και η ζωή του περιστρεφόταν γύρω από τη θρησκεία και την ηθική που αυτός πίστευε και ήθελε να προωθήσει με την μετάταξη όλων των αξιών και την έμφαση στη δύναμη του υπερανθρώπου, όχι στην αγάπη, τη συγνώμη, την ταπεινοφροσύνη αρετες, που διδάσκει ο χριστιανισμός. Η αναζήτηση του Θεού φαίνεται από κάποια πρώιμα ποιήματά του που υπάρχουν στη συλλογή «Οι Διθύραμβοι του Διόνυσου». Κάπου λέει:

Να σε γνωρίσω Άγνωστε, θέλω
Εσέ που βαθιά αγγίζεις την ψυχή μου…
Να σε γνωρίσω, να σ’ υπηρετήσω θέλω…

Πώς θα χαρακτηρίζατε το Νίτσε ως συγγραφέα;

Δεν είμαι ειδικός στο Νίτσε, σ’ όλη του τη συγγραφική παραγωγή, η οποία παρουσιάζει ποικιλομορφία, σε διάφορα στάδια της ζωής του. Από τα βιβλία του όμως, και από τις μελέτες που γράψαν άλλοι για το έργο του, καταλήγω να αποδεχθώ την άποψη ότι, ο Νίτσε, ήταν ένας στυλίστας του λόγου, ιδίως στους αφορισμούς του, αλλά βασικά, ένας ειρωνικός ποιητής της παρωδίας. Παρωδεί, φιλοσόφους, συστήματα, θρησκείες, κατεστημένα, σχεδόν τα πάντα. Το κλασικό του έργο Τάδε Έφη Ζαρατούστρα είναι σε ποιητική μορφή με αφορμή τον ίδιο, μια παρωδία του Χριστιανισμού. Αυτό το ειρωνικό, δηκτικό του πνεύμα, μπορεί να εξηγήσει γιατί, τελικά, δεν μένει ικανοποιημένος με τίποτα και οδεύει στον μηδενισμό, κινούμενος ανάμεσα στον υπεράνθρωπο και τον μισάνθρωπο. Ο Νίτσε έγινε ευρύτερα αποδεκτός στην εποχή μας με το σλόγκαν Amor Fati (αγάπα το πεπρωμένο σου) και ιδίως «Γίνε οίος ει», γίνε αυτός που είσαι, ή άφησε τον εαυτό σου ελεύθερο, να γίνει αυτό που θέλεις, χωρίς απαγορεύσεις ηθικές, κοινωνικές, θρησκευτικές κ.άλλ. Ακόμη, προτρέπει σε μια απελευθέρωση των καταπιεσμένων ενστίχτων, και την αποβολή της έννοιας της αμαρτίας στη ζωή μας. Έγινε κατά κάποιον τρόπο πρόδρομος του Φρόιντ και του ασυνείδητου, ο οποίος ομολογουμένως, επηρεάστηκε από τις ψυχολογικές παρατηρήσεις του Νίτσε. Είπε: «ο Νίτσε παρέμεινε ένας ηθικολόγος και δεν μπόρεσε να αποβάλει τον θεολόγο». Ή, όπως είπε ο βιογράφος του Ronald Hayman, ήταν ένας βαθιά θρησκευόμενος άπιστος… λειτουργώντας σαν ελεύθερος συγγραφέας παρά σαν φιλόσοφος.

Τελικά, τι πιστεύετε είχε δίκιο ο Νίτσε στην κριτική του κατά του χριστιανισμού;

Θα πρέπει να πω ίσως πολλά γι’ αυτή την ερώτηση. Θα πρέπει να περιοριστώ και να πω σε άλλα ναι, σε άλλα όχι. Έχει δίκιο όταν κριτικάρει τον ιστορικό χριστιανισμό και την υποκρισία και την φαυλότητα των χριστιανών. Δεν έχει δίκιο όμως όταν κριτικάρει την χριστιανοσύνη δηλ. την διδασκαλία του Χριστού, του Παύλου, και γενικότερα την πνευματική και ηθική διάσταση του βιβλικού αρχικού χριστιανισμού. Περισσότερα στο βιβλίο μου… όπου ασκώ κριτική στην κριτική του.

Συνέντευξη στη Βίκυ Μπαϊρακτάρη (2023-01-21).

Sir Isaac Newton: Περί της προφητικής γλώσσας

2023-01-29T11:05:16+02:00

Για να κατανοήσουμε τις προφητείες, είμαστε κατ’ αρχάς υποχρεωμένοι να εξοικειωθούμε με την εικονική γλώσσα των προφητών. Αυτή η γλώσσα σχηματίζεται από την αναλογία που υπάρχει μεταξύ του φυσικού κόσμου, και μιας αυτοκρατορίας ή ενός βασιλείου, θεωρούμενου ως «κόσμου πολιτικού».

Έτσι, σύμφωνα με τα παραπάνω, ολόκληρος ο φυσικός κόσμος αποτελείται από τον ουρανό και τη γη, και εξεικονίζει όλο τον κόσμο της πολιτικής αποτελούμενον από εξουσίες και λαούς, ή όσο απ’ αυτόν θεωρείται στην προφητεία· και τα πράγματα σ’ αυτό τον κόσμο, εξεικονίζουν τα ανάλογα πράγματα σ’ αυτόν. Οι ουρανοί και τα εν αυτώ εικονίζουν θρόνους και υψηλότητα και αυτούς που ευφραίνονται σ’ αυτούς: και η γη, και τα εν αυτή, τον κατώτερο λαό: Και τα κατώτερα μέρη της γης ονομάζονται Άδης ή Γέεννα (κόλασις), τα κατώτατα και πιο δυστυχισμένα μέρη απ’ αυτά. Όταν αναφέρονται άνοδος στον ουρανό και κάθοδος στη γη, αναφέρονται για την άνοδο και πτώση σε δύναμη και τιμή, έγερση έξω από τη γη, ή τα ύδατα, και πτώση σ’ αυτά, για την ανύψωση κάθε αξιοπρέπειας ή εξουσίας, έξω από την κατώτερη θέση του λαού, ή πτώση από την ίδια κατάσταση σε κατώτερη θέση. Κάθοδος στα κατώτερα μέρη της γης, σε υποβιβασμό σε μια πολύ χαμηλή και δύστυχη κατάσταση. Ομιλία με αδύναμη φωνή έξω απ’ τη σκόνη, για την αδύναμη και χαμηλή κατάσταση: μετακίνηση από το ένα μέρος στο άλλο, για μετάθεση από το ένα αξίωμα, αξιοπρέπεια ή εξουσία σε άλλο· μεγάλοι σεισμοί και ταρακούνημα των βασιλείων, έτσι ώστε να καταστραφούν και να παραμεριστούν. Η δημιουργία νέων ουρανών και γης και η παρέλευσή τους ως παλαιών ή η έναρξη και το τέλος του κόσμου, για την άνοδο και την κατεδάφιση του πολιτικού σώματος που εικονίζονται απ’ αυτά.

Στους ουρανούς ο ήλιος και η σελήνη σύμφωνα με τους ερμηνευτές των ενυπνίων, αντιπροσωπεύουν τα πρόσωπα βασιλέων και βασιλισσών, αλλά στην ιερή προφητική γλώσσα η οποία ατενίζει όχι μόνον απλά πρόσωπα, ο ήλιος χρησιμοποιείται ως σύμβολο για ολόκληρες φυλές και γένη βασιλικά στο βασίλειο, ή σε βασίλεια του πολιτικού κόσμου, λάμποντας με ιδιαίτερη δύναμη και δόξα. Η σελήνη στο σώμα του κοινού λαού, εμφανίζεται ως η σύζυγος του βασιλιά, οι αστέρες για υποτεταγμένους άρχοντες και εξέχοντες άνδρες, ή για επισκόπους και κυβερνήτες του λαού του θεού, όταν ο ήλιος είναι ο Χριστός. Το φως (χρησιμοποιείται) για τη δόξα, αλήθεια και γνώση, όταν μεγάλοι και αγαθοί άνδρες φαίνουν και φωτίζουν άλλους· το σκοτάδι για την ζοφερότητα της κατάστασης και για την πλάνη, την τυφλότητα και την εκουσία άγνοια· σκοτεινότητα, λυκόφως, ή δύση του ηλίου, της σελήνης και των άστρων, για την πτώση ενός βασιλείου, ή για την ερήμωσή του, και την καταβύθισή του στο σκοτάδι· σκοτασμός του ήλιου μεταστροφή της σελήνης σε αίμα, και πτώση των αστέρων, για το ίδιο πράγμα. Νέες σελήνες για την μετατροπή ενός διάσπαρτου λαού σε σώμα πολιτικό ή εκκλησιαστικό.

Φωτιά και μετέωρα αναφέρονται και στον ουρανό και στη γη και υποδηλώνουν τα ακόλουθα. Το κάψιμο ο,τιδήποτε με φωτιά, συμβολίζει την ανάλωσή του με πόλεμο ή ανάφλεξη της γης, ή το ρίψιμο μιας πόλης στη λίμνη του πυρός, για τη συντέλεια ενός βασιλείου με τον πόλεμο ή ύπαρξη σε κλίβανο, για την κατάσταση της σκλαβιάς κάτω από την εξουσία άλλου είδους. Η ανύψωση του καπνού από ο,τιδήποτε που καίγεται (αιωνίως), για την συνέχιση ενός κατακτημένου λαού κάτω από την αθλιότητα της διαρκούς υποταγής και υποδούλωσης: η αποπνικτική ζέστη του ήλιου, για ενοχλητικούς πολέμους, καταδιώξεις και προβλήματα επιβαλλόμενα από τον βασιλιά: Η εφίππευση πάνω στα σύννεφα, για κυριαρχία πάνω σε πολλούς ανθρώπους: η επικάλυψη του ήλιου με ένα σύννεφο, ή με καπνό, για την καταπίεση του βασιλιά από τις στρατιές ενός εχθρού: θυελλώδεις άνεμοι, ή κινήσεις των σύννεφων, για πολέμους· βροντή ή και ο ήχος ενός νέφους,, για την φωνή της πλειονότητας, μια καταιγίδα από βροντή, αστραπή, χάλαζα, και νεροποντή, για τη θύελλα ενός πολέμου, η κατάσταση από τους ουρανούς και τα πολιτικά νέφη πάνω από τα κεφάλια των εχθρών: βροχή – αν όχι υπέρμετρη – και αυγή, και ύδωρ ζων, για τις ευλογίες και τα δόγματα του Πνεύματος.

Στη γη, η ξηρά και τα συναθροιζόμενα ύδατα, όπως μια θάλασσα, ένα ποτάμι, μια πλημμύρα, υποδηλώνουν τους ανθρώπους από διάφορες περιοχές, έθνη και επικράτειες: Μόλυνση των υδάτων για το μυστικό θάνατο πολιτικών σωμάτων που υποδηλώνει την διάλυσή τους: το ξεχείλισμα μιας θάλασσας ή ενός ποταμού, για την επιδρομή της πολιτικής γης, από ανθρώπους των υδάτων: η αποξήρανση των νερών, για την κατάκτηση των περιοχών τους από την γη: πηγές υδάτων για πόλεις, τις μόνιμες πηγές των πολιτικών ποταμών: βουνά και νησιά, για τις πόλεις της ξηράς και της πολιτικής θάλασσας, με εδάφη και επικράτειες που ανήκουν σε εκείνες τα φωλιές των θηρίων και οι βράχοι, για την κατάπτωση των ειδώλων μέσα στους ναούς τους: σπίτια και καράβια, για ένα στρατό αυτού του βασιλείου που σχετίζεται με τη θάλασσα.

Επίσης τα ζώα και τα φυτά, υποδηλώνουν τους ανθρώπους από διάφορες περιοχές και συνθήκες: και ιδιαίτερα, δέντρα, βότανα και ζώα της γης, τους ανθρώπους της πολιτικής γης: κρίνη, καλάμια, ψάρια, για εκείνους των πολιτικών υδάτων: πουλιά και έντομα, για εκείνους του πολιτικού ουρανού και γης· ένα δάσος για ένα βασίλειο: και μια έρημος για έναν μοναχικό και αποδυναμωμένο λαό.

Αν η λέξη «πολιτικός», σύμφωνα με την προφητεία αποτελείται από πολλά βασίλεια, τότε αναπαριστώνται από τόσα πολλά φυσικά μέρη του κόσμου: όσο το ευγενέστερο από το ουράνιο πλαίσιο, και έτσι η Σελήνη και τα σύννεφα υποδηλώνουν τους κοινούς ανθρώπους: και από ζώα ή φυτά, ή κτίρια παρομοίως: και έτσι, τα μεγαλύτερα ή δυνατότερα ζώα και ψηλότερα δέντρα, υποδηλώνουν βασιλιάδες, πρίγκιπες και ευγενείς. Και επειδή ολόκληρο το βασίλειο είναι το πολιτικό σώμα του βασιλιά, συνεπώς ο Ήλιος, ή ένα δένδρο, ή ένα ζώο, ή ένα πουλί, ή ένας άνθρωπος δια του οποίου ο βασιλιάς αντιπροσωπεύεται, φέρει, την μεγάλη έννοια ολόκληρου του βασιλείου: και διάφορα ζώα, όπως ένα λιοντάρι, μια αρκούδα, μια λεοπάρδαλη, ένας τράγος, σύμφωνα με τις ιδιότητές τους, υποδηλώνουν διάφορα βασίλεια και πολιτικά σώματα: και η θυσία ζώων (χρησιμοποιείται) για σφαγή και κατάκτηση βασιλείων: και φιλία μεταξύ ζώων για ειρήνη μεταξύ βασιλείων. Παρ’ όλα αυτά, μερικές φορές, φυτά και ζώα, παίρνουν από ορισμένα (συγκεκριμένα) επίθετα και συνθήκες και άλλες έννοιες ή λατρεύονται: όπως ένα δένδρο, όταν αποκαλείται το Δένδρο της Ζωής ή της Γνώσης· και ένα ζώο, όταν αποκαλείται ο Αρχαίος Όφις. Όταν ένα ζώο ή ένας άνθρωπος υποδηλώνει ένα βασίλειο, τα μέλη και οι ιδιότητες υποδηλώνουν τα ανάλογα μέρη και ιδιότητες ενός βασιλείου, όπως το κεφάλι ενός ζώου (χρησιμοποιείται) για τους μεγάλους άνδρες που έχουν και κυβερνούν· η ουρά για κατώτερους ανθρώπους, που ακολουθούν και κυβερνώνται: τα κεφάλια, αν είναι περισσότερα από ένα, για τον αριθμό των ηγετικών μελών δυναστειών ή επικρατειών σε ένα βασίλειο, είτε παράλληλο, είτε διαδοχικό, όσον αφορά την αστική κυβέρνηση: τα κέρατα σε οποιοδήποτε κεφάλι, για τον αριθμό των βασιλείων σε αυτό το κεφάλι, όσον αφορά την στρατιωτική δύναμη: η όραση, για κατανόηση, και τα μάτια για τους ανθρώπους με αντίληψη και πολιτική: σε θέματα θρησκείας, για επισκόπους· η ομιλία για την θέσπιση νόμων: το στόμα για ένα νομοθέτη, είτε πολιτικό, είτε θρησκευτικό: η ένταση της φωνής, για ισχύ και δύναμη: η αδυναμία του, για έλλειψη εγκράτειας: στο φαγητό, στο ποτό και για την απόκτηση αυτών που τρώγονται και πίνονται: οι τρίχες ενός ζώου ή ανθρώπου, και τα πούπουλα ενός πουλιού, για ανθρώπους: Τα φτερά για τον αριθμό των βασιλείων που αντιπροσωπεύονται από το θηρίο: το χέρι ενός ανθρώπου για τη δύναμή του, ή για οποιονδήποτε άνθρωπο, στον οποίο η στερεότητα και η δύναμη υπάρχει: τα πόδια, για τον κατώτερο από τους ανθρώπους, ή για το έσχατο τέλος ενός βασιλείου: οι πατούσες, τα νύχια και τα δόντια των θυμάτων του θηρίου (χρησιμοποιούνται) για στρατούς και διμοιρίες στρατευμάτων: τα κόκκαλα, για δύναμη και για οχυρωμένα μέρη: η σάρκα για πλούτη και αποκτήματα: και οι μέρες της δράσης τους, για τα χρόνια: και όταν ένα δένδρο υποδηλώνει ένα βασίλειο, τα κλαδιά του, τα φύλλα και οι καρποί, σημαίνουν το ίδιο με τα φτερά, τα πούπουλα και την τροφή ενός πουλιού ή θηρίου.

Όταν ένας άνθρωπος χαρακτηρίζεται με μυστικιστικό τρόπο, οι ιδιότητές του συχνά υποδηλώνονται από τις πράξεις του και από τις περιστάσεις πραγμάτων σχετικά με αυτόν. Έτσι, ο άρχων δηλώνεται από την ίππευσή του σε ένα θηρίο· ένας πολεμιστής και κατακτητής, από το αν έχει ξίφος και τόξο: ένας ισχυρός άνδρας για το γιγαντώδες ανάστημά του: ένας δικαστής από το βάρος και τις διαστάσεις του, μια απόφαση (δικαστική) άφεσης ή καταδίκης, από μια άσπρη ή μαύρη πέτρα: ένα νέο αξίωμα από ένα καινούργιο όνομα: ηθικά ή πολιτικά προσόντα από ενδύματα: η τιμή και η δόξα από λαμπρό ιματισμό: βασιλικό αξίωμα από πορφυρό κόκκινο ή από ένα στέμμα: δικαιοσύνη από άσπρους και καθαρούς χιτώνες: φαυλότητα, από κηλιδωμένα και λεκιασμένα ενδύματα: πένθος οδύνης και εξευτελισμός, από ντύσιμο με σάκο: όνειδος, ντροπή και θέληση καλών έργων, από γυμνότητα: σφάλμα και αθλιότητα, εξεικονίζεται από την πτώση ενός ποτηριού οίνου, εκείνου (ή εκείνης) που το προκάλεσε: η προπαγάνδα οποιασδήποτε θρησκείας για κέρδος μέσω χρήσης οδικής κυκλοφορίας ή με το να εμπορεύεται κανείς εκείνους τους ανθρώπους των οποίων η θρησκεία είναι έτσι: λατρεία ή υπηρεσία των ψεύτικών θεών από οποιοδήποτε έθνος, που διαπράττει έτσι μοιχεία με τους ηγεμόνες του ή λατρεύοντάς τους: ένα συμβούλιο ενός βασιλείου, από την εικόνα του: ειδωλολατρεία μέσω βλασφημίας σημαίνεται: κατάληξη σε πόλεμο, από την πληγή ενός ανθρώπου ή θηρίου: μια διαρκής μάστιγα πολέμου υποδηλώνεται από έλκος ή πόνο: η οδύνη ή καταδίωξη από την οποία ένας λαός υποφέρει κοπιάζοντας να εγκαταστήσει ένα καινούργιο βασίλειο, από τις ωδίνες μιας γυναίκας, στην προσπάθειά της να γεννήσει ένα αρσενικό παιδί: η διάλυση ενός σώματος πολιτικού ή εκκλησιαστικού υποδηλώνεται από το θάνατο ενός ανθρώπου ή θηρίου: και η αναβίωση μιας διαλυμένης αυτοκρατορίας, από την ανάσταση ενός νεκρού.

(μετάφραση από την Αγγλική
Δημήτρης Τσινικόπουλος)

Dietrich Bonhoeffer (1906-02-04 – 1945-04-09)

Γερμανός ιερέας και καθηγητής Θεολογίας στο Πανεπιστήμιο του Βερολίνου. Έγινε γνωστός για την αντιναζιστική του δράση για την πίστη του, αλλά και για την θεολογική του κατάρτιση. Το έργο του εκτείνεται σε 16 τόμους! Οι Ναζιστές του αφήρεσαν το δικαίωμα διδασκαλίας, του απαγόρευσαν να γράφει και τελικά τον απήλασαν απ’ τη Γερμανία. Επέστρεψε πριν την έναρξη του Πολέμου και οργανώθηκε κατά του φασισμού. Φυλακίστηκε στις 5.4.43 και εκτελέστηκε στις 9.4.1945 μαζί με άλλους συγκρατούμενούς του. Σπουδαιότερο και γνωστότερο έργο του θεωρείται το Widerstand und Ergebung.

Ρητά από καθημερινές φράσεις και λέξεις, από τη Βίβλο

2023-01-29T10:59:53+02:00

Στο πρώτο κεφάλαιο της παρούσας μελέτης, καταδείχτηκε η μεγάλη επίδραση της Βίβλου στην παγκόσμια τέχνη και φιλολογία. Έκρινα, ότι θα ήταν παράλειψη να μην αναφερθώ και σ’ ένα άλλο καταπληκτικό γεγονός. Στο γεγονός ότι η βιβλική παρακαταθήκη επέδρασε όσο κανένα άλλο βιβλίο, στη γλώσσα και στη συνείδηση των απλών ανθρώπων, ώστε πολλές απομονωμένες φράσεις και λέξεις της Βίβλου να περάσουν στο καθημερινό λεξιλόγιο και να ενσωματωθούν σ’ αυτό. Έτσι, πολλοί άνθρωπο ανά τους αιώνες και μέχρι σήμερα, χρησιμοποιούν πολλές φορές, εν αγνοία τους, μάλιστα, βιβλικές εκφράσεις, λόγια, ρήσεις και γνωμικά από τις Γραφές σε μεγάλο βαθμό – δείγμα της μεγάλης επίδρασης της γλώσσας και της σοφίας των συγγραφέων της Βίβλου σ’ όλη την ανθρωπότητα. Το φαινόμενο μπορεί να ανιχνευτεί ιδιαίτερα στις Ευρωπαϊκές χώρες που δέχτηκαν την ευεργετική επίδραση της Βίβλου επάνω τους και γενικότερα στη Δύση. Πολλά από τα λόγια του Ιησού, όπως διαφυλάχτηκαν στα Ευαγγέλια στους λαούς της Ευρώπης σύμφωνα με τον Fillion, έχουν λάβει το χαρακτήρα παροιμιακού λόγου. Αλλά και στη χώρα μας, και στη γλώσσα μας όπως κατέδειξε ο γλωσσολόγος Γεώργιος Χατζηδάκης, η επίδραση των βιβλικών φράσεων και λέξεων δεν υπήρξε μικρή. Μέσω της εκκλησιαστικής υμνογραφίας κυρίως, αλλά και από αναγνώσματα και ακούσματα και μέσω της παράδοσης, έχουν επικρατήσει στην καθημερινή ζωή. Πάμπολλες τέτοιες λέξεις και φράσεις της Βίβλου μερικές φορές όμως με διαφορετική κάπως έννοια και σημασία από την αρχική, ή την συνάφεια του κειμένου. Μια πολύ ενδιαφέρουσα μελέτη και συλλογή των λέξεων και φράσεων αυτών υπάρχει στο βιβλίο της Ιωάννας Παπαζαφείρη: Ρήσεις, Γνωμκά, Φράσεις από τις Γραφές (Σμίλη 1995), όπου δίδονται οι σπουδαιότερες φράσεις και τα γνωμικά που επικράτησαν στην ελληνική καθημερινή γλώσσα. Μερικές απ’ αυτές παραμένουν ανέπαφες όπως είναι διατυπωμένες στο κείμενο, άλλες έχουν υποστεί επεξεργασία με το πέρασμα του χρόνου και χρησιμοποιούνται με πιο απλή γλώσσα στην καθομιλουμένη. Απ’ αυτό το βιβλίο κυρίως αλλά και από άλλα βοηθήματα όπως του Γεράσιμου Μαρκαντωνάτου, Λεξικό αρχαίων, Βυζαντινών και λογίων φράσεων της Νέας Ελληνικής (1970). Ενδεικτικά σταχυολογώ παρακάτω μερικές φράσεις και λέξεις, τις πιο γνωστές.

ΑΠΟ ΤΗΝ ΕΒΡΑΪΚΗ ΒΙΒΛΟ

Εν τω ιδρώτι του προσώπου σου (Γεν. 3:19).
Από προσώπου της γης (Γεν. 4:14).

Φράση που λέγεται για κάποιον που χάθηκαν τα ίχνη του.

Γη ει και εις γην απελεύση (Γεν. 3:19).
Γη της επαγγελίας.
Διέρρηξε τα ιμάτιά του (Β’ Βασ. 1:11).

Λέγεται σε περίπτωση εκδήλωσης θλίψης και διαμαρτυρίας.

Ενώπιος ενωπίω (πρόσωπο με πρόσωπο) (Έξοδ. 33:11).
Έλεος θέλω και ου θυσίαι (Ωσηέ 6:6).
Έργα των χεριών μου (Ησ. 64:8, Ψαλμ. 101:26).
Κατ’ εικόνα και καθ’ ομοίωσιν (Γεν. 1:26).
Οφθαλμόν αντί οφθαλμού και οδόντα αντ΄οδόντος (Έξοδ. 21:24).
Παίδες εν καμίνω, κάμινος του πυρός (Δαν. 3:6,11).
Πλήρης ημερών (Γεν. 25:8).
Πρόβατον επί σφαγήν (Ησ. 53:7).

Λέγεται για άνθρωπο που οδηγείται ανυπεράσπιστος στον όλεθρο.

Σαρξ εκ της σαρκός μου (Γεν. 2:23).
Στήλη άλατος (Γεν. 19:26).
Τέρατα και σημεία (Έξοδ. 7:3, Ιωήλ 3:3, Ψαλμ. 77:43)

Χρησιμοποιείται σήμερα, για καταπληκτικές ή ανήθικες πράξεις.

Τις οίδε (Β’ Βασ. 12:22).
Φλεγόμενη βάτος (Έξοδ. 19:18).
Άβυσσος άβυσσον επικαλείται (Ψαλμ. 41:8).
Άδηλα και κρύφια (Ψαλμ. 50:8).
Ανάστα Κύριε (Ψαλμ. 3:8, 73:22).

Φράση της Νεοελληνικής: «Έγινε το Ανάστα Θεός», δηλ. μεγάλη αναστάτωση.

Άρατε πύλας (Ψαλμ. 23:7,9).
Αρχή σοφίας βόφος Κυρίου (Ψαλμ. 110:10, Παροιμ. 1:7).
Εκ βαθέων εκέκραξα (Ψαλμ. 129:1).
Ελέησόν με ο Θεός κατά το μέγα έλεός σου (Ψαλμ. 50:3).
Εμνήσθην αρχαίων ημερών (Ψαλμ. 142:5).
Εν χορδαίς και οργάνοις (Ψαλμ. 105:4).
Θου, Κύριε, φυλακήν τω στόματί μου (Ψαλμ. 140:3).
Οίνος ευφραίνει καρδίαν ανθρώπου (Ψαλμ. 104:5).
Αμαρτίας νεότητος (Ψαλμ. 24:7).
Οι ουρανοί διηγούνται δόξαν Θεού (Ψαλμ. 18:2).
Περί εμού γέγραπται (Ψαλμ. 39:8).
Πρόβατον απολωλός (Ψαλμ. 118:176).
Προφάσεις εν αμαρτίαις (Ψαλμ. 140:4).

Σημαίνει σήμερα, αστήρικτες δικαιολογίες.

Υποπόδιον των ποδιών (Ψαλμ. 54:6).
Φόβος και τρόμος (Ψαλμ. 54:6).

Η φράση γνωστή και στην Καινή Διαθήκη.

Ων ουκ έστιν αριθμός (Ψαλμ. 39:13, 103:25).
Ως εμεγαλύνθη τα έργα σου, Κύριε, πάντα εν σοφία εποίησες (Ψαλμ. 104:24).
Ως κόρην οφθαλμού (Ψαλμ. 16:8).
Δανείζει Θεώ, ο ελεών πτωχόν (Παρ. 19:17).
Εάν πεινά ο εχθρός σου, ψώμιζε αυτόν (Παρ. 25:21).
Εκ πολυλογίας ουκ εκφεύγεις αμαρτίαν (Παρ. 10:19).
Ου γινώσκεις τι τέξεται η επιούσα (Παρ. 27:1).
Ον αγαπά Κύριος παιδεύει (Παρ. 3:12).
Ο σπείρων φαύλα θερίσει κακά (Παρ. 22:8).
Υιός σοφός ευφραίνει πατέρα (Παρ. 10:1).
Καιρός παντί πράγματι (Εκκλ. 3:1,17).
Ματαιότης ματαιοτήτων τα πάντα ματαιότης (Εκκλ. 1:2, 12:8).
Αδαμιαία περιβολή (Γένεσις).
Άνοιξαν οι καταρράχτες του ουρανού (Γεν. 7:11).
Άνοιξε η γη και τον κατάπιε (Ψαλμ. 105:17).
Αντί πινακίου φακής (Γεν. 25:34).
Απαγορευμένος καρπός (Γένεσις).
Αποδιοπομπαίος τράγος (Λευιτ. 16:21,22).
Γης Μαδιάμ (Γεν. 25:2, Αριθμ. 31:7-12).

Τα έκανε γης Μαδιάμ λέγεται σήμερα ότι κατέστρεψε κάποιος τα πάντα.

Σαν τον άμμο της θάλασσας (Γεν. 41:49).
Ιώβεια υπομονή.
Μάννα εξ ουρανού (Έξ. 16:14-16).
Ισχνές αγελάδες – Παχιές αγελάδες (Γεν. 41:1-7).
Ούτε φωνή, ούτε ακρόαση (Α’ Χρον. 18:26).
Πληγή του Φαραώ.
Σόδομμα και Γόμορρα (Γεν. 19:24,25).
Όσον απέχει ο ουρανός από τη γη (Ησ. 55:9).
Φύλον συκής.
Σολομώντειος δικαιοσύνη.

ΑΠΟ ΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΒΙΒΛΟ

Γενεές δεκατέσσερις (Ματθ. 1:1).
Εχάρησαν χαράν μεγάλη σφόδρα (Ματθ. 2:10).
Κλαυθμός και οδυρμός (Ματθ. 2:18).
Ήγγικεν η ώρα (βασιλεία των ουρανών) (Ματθ. 3:2, 4:17)
Όταν φτάσει ο χρόνος τέλεσης ενός γεγονότος.
Φωνή βοώντος εν τη ερήμω (Ματθ. 3:3, Μαρκ. 1:3, Λουκ. 3:4, Ιωάν.23
Ουκ επ’ άρτω μόνον ζήσετ’ άνθρωπος (Ματθ. 4:4, Λουκ. 4:4).
Ύπαγε οπίσω σατανά (Ματθ. 4:10, Λουκ. 4:8).
Πάσαν νόσον και πάσαν μαλακίαν (Ματθ. 4:23, 9:35).
Μακάριοι οι πτωχοί τω πνεύματι (Ματθ. 5:3).
Χαίρετε και αγαλλιάσθε (Ματθ. 5:18).
Όστις σε ραπίσει επί την δεξιάν σιαγόνα… (Ματθ. 5:39).
Επί δικαίους και αδίκους (Ματθ. 5:45).
Μη γνώτω η αριστερά σου τι ποιεί η δεξιά σου (Ματθ. 6:3).
Τον άρτον ημών τον επιούσιον (Ματθ. 6:11).
Ουδείς δύναται δυσί κυρίοις δουλεύειν (Ματθ. 6:24, Λουκ. 16:13).
Αρκετόν τη ημέρα η κακία αυτής (Ματθ. 6:34).
Μη κρίνετε ίνα μη κριθείτε (Ματ. 7:1, Λουκ. 6:37).
Το άγιον τοις κυσί (Ματθ. 7:6).
Αντείτε και δοθήσεται υμίν (Ματθ. 7:7).
Ουκ έχει που την κεφαλήν κλίνη (Ματθ. 8:20, Λουκ. 9:58).
Δωρεάν ελάβετε δωρεάν δότε (Ματθ. 10:8).
Ο έχων ώτα ακουέτω (Ματθ. 11:15, 13:9, 13:43).
Ο μη ων μετ’ εμού κατ’ εμού εστί (Ματθ. 12:30, Λουκ. 11:23).
Την κεφαλήν αυτού επί πίνακι (Ματθ. 14:11).
Τι ωφελήσει άνθρωπον εάν τον κόσμον όλον κερδήσει την δε ψυχήν αυτού ζημιωθεί; (Ματθ. 16:26).
Και έσονται οι δύο εις σάρκα μίαν (Ματθ. 19:5, Μαρκ. 10:7).
Ους ο Θεός συνέζευξε άνθρωπος μη χωριζέτω (Ματθ. 19:6, Μαρκ. 10:9).
Και οι έσχατοι πρώτοι (Ματθ. 19:30, Μαρκ. 10:31).
Λίθον ον απεδοκίμασαν οι οικοδομούντες ευρέθη εις κεφαλήν γωνίας (Ματθ. 21:42, Μαρκ. 12:10, Λουκ. 20:17).
Τάυτα έδει ποιήσαι κακείνα μη αφιέναι (Ματθ. 23:23, Λουκ. 11:42).
Αρχή ωδίνων (Ματθ. 24:8).
Ιδού ο νυμφίος έρχεται (Ματθ. 25:6).
Τα δε ερίφια εξ ευωνύμων (Ματθ. 25:33).
Απενίψατο τας χείρας (ο Πιλάτος) (Ματθ. 27:24).
Πριν αλέκτωρ φωνήσει τρις απαρνήσει με (Ματθ. 26:34, Λουκ. 22:34, Ιωάν. 13:38).
Παρελθέτω απ’ εμού το ποτήριον τούτο (Ματθ. 26:39).
Το μεν πνεύμα πρόθυμον η δε σαρξ ασθενής (Ματθ. 26:41, Μαρκ. 14:38).
Διαμερίσαντο τα ιμάτια (βαλόντες κλήρον) (Ματθ. 27:24).
Άλλους έσωσε, εαυτόν ου δύναται σώσαι (Μαρκ. 15:31).
Και έσται η εσχάτη πλάνη χείρων της πρώτης (Ματθ. 27:64).
Απόδοτε τα Καίσαρος Καίσαρι και τα του θεού τω Θεώ (μαρκ. 12:17, Λουκ. 20:25).
Ο έχων δύο χιτώνας μεταδότω τω μη έχοντι (Λουκ. 3:11).
Ουδείς προφήτης δεκτός εν τη πατρίδι αυτού (Λουκ. 4:24).
Ου χρείαν έχουσι οι υγιαίνοντες ιατρού (Λουκ. 5:31).
Μεριμνάς και τυρβάζει περί πολλά ενός δε έστι χρεία (Λουκ. 10:41).
Πας ο υψών εαυτόν ταπεινωθήσετε (Λουκ. 14:11, 18:14).
Αγρόν ηγόρασα (Λουκ. 14:18).
Άφες αυτοίς ου γαρ οίδασι τι ποιούσι (Λουκ. 23:34).
Μνήσθητί μου Κύριε (Λουκ. 23:42).
Εν αρχή ην ο λόγος (Ιωάν. 1:1).
Ευρίσκει Φίλιππος το Ναθαναήλ (Ιωάν. 1:46).
Ερευνάτε τας γραφάς (Ιωάν. 5:39).
Ο αναμάρτητος πρώτος το λίθο βαλέτω (Ιωάν. 8:7).
Βάλε τη μάχαιρα εις την θήκην (Ιωάν. 18:11).
Τετέλεσται (Ιωάν. 19:30).
Ειρήνη υμίν (Ιωάν. 20:19).
Τον δάκτυλόν (μου) εις τον τύπον των ήλων (Ιωάν. 10:25).

Walzer, Michael: Έξοδος και επανάσταση (Άρτος Ζωής, 2015)

2023-01-29T10:42:03+02:00

«Το μέγα παράδοξο της Εξόδου, και όλων των μεταγενέστερων απελευθερωτικών αγώνων, είναι η ταυτόχρονη προθυμία και απροθυμία του λαού να αφήσει πίσω του την Αίγυπτο. Οι άνθρωποι λαχταρούν να είναι ελεύθεροι και την ίδια στιγμή λαχταρούν να ξεφύγουν από τη νέα ελευθερία τους. Θέλουν νόμους, αλλά όχι πάρα πολλούς· αποδέχονται αλλά και αντιστέκονται στην πειθαρχία της πορείας. Η βιβλική αφήγηση ξετυλίγει αυτή την παράδοξη ιστορία με μια ειλικρίνεια και αμεσότητα που δεν απαντά συχνά στη γραμματεία της απελευθέρωσης.»

Τα λόγια αυτά του Michael Walzer στο εξαιρετικά ενδιαφέρον βιβλίο του «Έξοδος και Επανάσταση», βρίσκονται σχεδόν στο μέσον του βιβλίου και αποτελούν ίσως την καρδιά της αποσταγμένης σοφίας του. Αυτές οι αράδες, μαζί με αυτές που βρίσκονται στις σελ. 29 και επόμενα – στις οποίες θα αναφερθώ και παρακάτω –, αποτελούν ό,τι καλύτερο έχει γράψει πάνω στο θέμα ο Γουόλζερ, Καθηγητής Κοινωνικών Επιστημών στα Πανεπιστήμια Πρίνστον και Χάρβαρντ και από τους κυριότερους εκπροσώπους της αμερικανικής πολιτικής φιλοσοφίας. Στο ελληνικό αναγνωστικό κοινό βέβαια, ο συγγραφέας είναι γνωστός και από άλλα βιβλία του όπως: «Περί ανεκτικότητας» (1998), «Η ηθική εντός και εκτός συνόρων» (2003), «Δίκαιοι και άδικοι πόλεμοι» (2008) και το πιο πρόσφατο «Στη Σκιά του Θεού – Η πολιτική στην Εβραϊκή Βίβλο» (2018).

Τούτο, όμως, το βιβλίο του Γουόλζερ, θίγει με έναν δικό του τρόπο μερικά νευραλγικά σημεία της προβληματικής του γύρω απ’ το θέμα, τού πώς η Ισραηλική Έξοδος από την Αίγυπτο ήταν (για τότε) και θεωρείται αείποτε ένα μείζον επαναστατικό πολιτικό γεγονός, που, όχι άδικα, έγινε ιδεολογικό πρότυπο για άλλες μεταγενέστερες παντός τύπου και είδους επαναστάσεις…

Τον καθηγητή Γουόλζερ, χωρίς να έχω διαβάσει το βιβλίο του, εμμέσως, από άλλες πηγές, τον γνώρισα πριν από χρόνια, όταν έγραφα το βιβλίο μου «Βίβλος, ένα βιβλίο επαναστατικό» (2010), όπου και παρέπεμπα στο βιβλίο του αυτό για τις ορθές κρίσεις και παρατηρήσεις του συγγραφέα σχετικά με την ευθύγραμμη κίνηση της ιστορίας και του χρόνου. Διαβάζουμε στο βιβλίο του: «Η Έξοδος είναι ένα ταξίδι προς τα εμπρός – όχι μόνο στον χρόνο και τον χώρο. Είναι μια πορεία προς έναν στόχο, μια ηθική πρόοδος, μια μεταμόρφωση… Το υποκείμενο της πορείας είναι ο ‘λαός Ισραήλ’. Η Γένεσις είναι μια συλλογή από αφηγήσεις για μεμονωμένους άντρες και γυναίκες… Η Έξοδος, αντίθετα, είναι το αφήγημα ενός λαού και, ως εκ τούτου, όχι απλώς αφήγημα (story), αλλά ιστορία (History)» (σελ. 31).

Ο Γουόλζερ ορθά υποστηρίζει το συμπέρασμα στο οποίο κατέληξαν και άλλοι ειδικοί (π.χ. Mircea Eliade, T. Bowman, Oscar Cullman, Claude Tresmontant κ.άλλ.) ότι εδώ, στην Έξοδο των Ισραηλιτών από την Αίγυπτο με κατεύθυνση τη γη της επαγγελίας, την «ρέουσα γάλα και μέλι», έχουμε να κάνουμε με μια πολιτική ιστορία με ισχυρή γραμμικότητα, μια δυνατή κίνηση προς τα εμπρός, κάτι που δίνει μόνιμο σχήμα στην εβραϊκή αντίληψη του χρόνου, η οποία ως εκ τούτου διαφοροποιείται ριζικά και αντιπαρατίθεται στις μυθικές ιδέες της αιώνιας επιστροφής. Ιδέες με τις οποίες ήταν διαποτισμένες όχι μόνο οι κοσμολογικές αφηγήσεις της αρχαιότητας, αλλά και οι ιστορικές ερμηνείες, σύμφωνα με τις οποίες ο κόσμος γυρίζει σε σταθερούς κύκλους, και καμιά αλλαγή δεν μπορεί να σημαίνει και πραγματική πρόοδο. Έτσι είδαν το όλο θέμα ακόμη και οι αρχαίοι Έλληνες σοφοί και ιστορικοί, Ηράκλειτος, Αριστοτέλης, Χρύσιππος, Πολύβιος κ.άλλ.

Εδώ, λοιπόν, έχουμε να κάνουμε με μια revolution, μια επαναστατική ιδέα ευθυγράμμισης κίνησης της ιστορίας, που οδηγεί μέσα από ανησυχίες, αγώνες, αγωνίες, γογγυσμούς και αντε-επαναστάσεις ενός λαού, στην ουσιαστική απελευθέρωση, την πρόοδο, σ’ ένα τέλος, σε μια λύτρωση. Η γοητεία της ιστορίας της Εξόδου έγκειται κατά τον Γουόλζερ, στην ιδέα του υπεσχημένου τέλους, στην προσήλωση των Ισραηλιτών στον σκοπό της πορείας (σελ. 35). Αυτή η ευθύγραμμη κίνηση της ιστορίας με την ιδέα της προόδου και της λύτρωσης, είναι που ποδηγετεί και κατευθύνει τις μεσσιανικές ιδέες αργότερα, και τις ιδέες του πολιτικού μεσσιανισμού και του κοσμικού χιλιασμού με το όραμα της μεταμόρφωσης του κόσμου. Έτσι συναντάμε στην Καινή Διαθήκη και στην Ιωάννεια Αποκάλυψη και εν γένει στο Χριστιανισμό, τη θεϊκή υπόσχεση «για νέους ουρανούς και νέα γη», στην οποία δεσπόζουσα θέση έχει ο νέος μεσίτης, ο μεσίτης της Καινής Διαθήκης, Ιησούς Χριστός, ο υποσχεθείς από τους προφήτες Μεσσίας, σε αντιπαραβολή με τον Μωυσή τον Μεσίτη της Παλαιάς Διαθήκης η οποία συνάπτεται μεταξύ Θεού και λαού Ισραήλ. Η Έξοδος γίνεται, τελικά, ένα μοντέλο για μεσσιανική χιλιαστική σκέψη, και όχι μόνο, αφού παίζει ρόλο βασικό στην ιστορική και πολιτική γραμματεία. Τονίζει την απελευθερωτική διαδικασία μέσα από μια αφήγηση απολύτρωσης με θρησκευτικούς όρους.

* * *

Πριν προχωρήσουμε να δούμε τις θέσεις του συγγραφέα, ας ξεκαθαρίσουμε ένα πράγμα. Τον Γουόλζερ δεν τον απασχολεί η ακρίβεια και η ιστορικότητα των αφηγουμένων (θαυματουργικών) γεγονότων (π.χ. πληγές του Φαραώ, διάβαση της Ερυθράς θάλασσας θαυματουργικά, χορτασμός 3.000.000 ανθρώπων με μάννα και ορτύκια κ.άλλ.), μια και θεωρεί ότι η ιστορία αυτή γράφτηκε αιώνες μετά τα γεγονότα – μια θέση που έχει παγιωθεί σχεδόν στους σύγχρονους Ακαδημαϊκούς κύκλους –, χωρίς να λείπουν βέβαια σημαντικές εξαιρέσεις – φωνές, οι οποίες υποστηρίζουν με σθένος την αυθεντικότητα των αφηγήσεων στη Μωσαϊκή εποχή⁽¹⁾. Ο συγγραφέας, άλλωστε, δεχόμενος τα σημεία της Διαθήκης στο Όρος Σινά, και υπογραμμίζοντας την τυπική ομοιότητά της με τις συνθήκες τις οποίες συνήπταν οι κοσμικοί άρχοντες, Αιγύπτιοι, Χετταίοι, κ.άλλ. δέχεται έμμεσα και τον πυρήνα της ιστορικότητας της Εξόδου⁽²⁾.

Τον συγγραφέα τον απασχολεί αυτό καθ’ εαυτό το γεγονός της Εξόδου εν σχέσει με το μήνυμα που νοηματοδοτεί για τις μεταγενέστερες γενιές και εποχές. Η ευρυμάθεια και η πολυμάθειά του, τον οδηγούν σε λεπτότατες παρατηρήσεις στο πρώτο κεφάλαιο του βιβλίου με τίτλο: «Ο Οίκος της δουλείας: σκλάβοι στην Αίγυπτο», όπου αναπτύσσει με τη βοήθεια Εβραίων κυρίως ερμηνευτών και σχολιολόγων (Χιλλέλ, Ρασί, Μαϊμονίδης, Ναχμανίδης, Σααντία Γκαόν, Μάρτιν Μπούμπερ κ.άλλ.) τον τρόπο ζωής των Εβραίων μέσα στην Αίγυπτο, στο μισητό καθεστώς της δουλείας.

Μια μεγάλη οικογένεια Εβραίων 75 ψυχές, πολλαπλασιαζόμενοι, μετατράπηκαν μέσα σε ένα χρονικό διάστημα από ελεύθεροι φιλοξενούμενοι (επί εποχής του Ιωσήφ), σε σκλάβους, σε ένα τυραννικό καθεστώς βρεφοκτονίας – αρρενοκτονίας, απ’ όπου διεφυλάχθη ο μεταγενέστερος απελευθερωτής του λαού, ο Μωυσής. Το σκληρό καθεστώς της δουλείας περιγράφεται στο βιβλίο της Εξόδου με μελανά χρώματα: καταπίεση, θλίψη, αγγαρεία, δεινά, ραβδισμοί, σκλαβιά (Έξοδ. 1:14), σε σημείο που έπρεπε να το θυμούνται οι επόμενες γενιές αργότερα, και να συμπεριφέρονται με επιείκεια στους δούλους τους και σε ξένους, γιατί κάποτε και αυτοί υπήρξαν δούλοι στην Αίγυπτο (Δευτ. 24:14-15,18). Η μακρόχρονη δουλική παραμονή στην Αίγυπτο, είχε σαν συνέπεια την αλλοτρίωση της ζωής, αλλά και την αλλοίωση της μονοθεϊστικής πίστης και την πτώση στην ειδωλολατρία, όπως υπαινίσσονται διάφορα μεταγενέστερα βιβλικά χωρία (Ιεζεκ. 23:3,19-20). Στην Αίγυπτο οι Ισραηλίτες έγιναν κατά το ήμισυ Αιγύπτιοι κατά την επιτυχή παρατήρηση του περίφημου Ιεροκήρυκα Τζερόνιμο Σαβοναρόλα⁽³⁾, και, όπως παρατηρεί με οξυδέρκεια ο Γουόλζερ, οι Εβραίοι ήταν πολιτογραφημένοι Αιγύπτιοι και συγχρόνως επαναστάτες κατά της αιγυπτιακής καταπίεσης και διαφθοράς (σελ. 75).

Η πορεία προς την Γη Επαγγελίας που περιλαμβάνει τους γογγυσμούς ενάντια στον Μωυσή, και την κατ’ ουσίαν σκλαβιά μέσα στην έρημο, είναι ένα άλλο ενδιαφέρον σημείο που αναδεικνύει ο συγγραφέας στο 2^ο κεφάλαιο του βιβλίου του, όπου, ένας λαός αποκαρδιωμένος, συντεθλιμένος από την χρόνια καταπίεση, οργανώνεται από τον Μωυσή και τις οδηγίες του πεθερού του Ιοθόρ. Οι γκρινιάρηδες Ισραηλίτες (λόγω του βεβαρημένου ιστορικού δουλείας) έπρεπε να μάθουν την πειθαρχία της ελευθερίας, την υποχρέωση να υπακούουν σε κοινούς κανόνες και να αναλαμβάνουν την ευθύνη των πράξεών τους (σελ. 97).

Η λατρεία του Χρυσού μόσχου και οι τιμωρητικές συνέπειές της (Έξοδ. 32) είναι μια από τις μελανές σελίδες της πορείας προς την απελευθέρωση. Ο Μωυσής παρουσιάζεται να διοικεί μεν ως άρχων, αλλά, αφενός να αντιπαρατίθεται στον σκληροτράχηλο λαό του, αφετέρου δε να λογομαχεί ενίοτε με τον ίδιο Θεό υπέρ του λαού του…

* * *

Το κύριο, το κομβικό σημείο του βιβλίου του Γουόλζερ βρίσκεται κατά τη γνώμη μου, στο 3^ο κεφάλαιο, όπου ένας ελεύθερος πια λαός, έρχεται ελεύθερα και αβίαστα να συνάψει Διαθήκη (Μπερίθ = συμφωνία) με τον απελευθερωτή Θεό του, με μεσολαβητή τον ηγέτη του, τον Μωυσή. Η διαθήκη είναι το πολιτικό εφεύρημα του βιβλίου της Εξόδου, τονίζει ο συγγραφέας. Συνθήκες επικυριαρχίας ήταν γνωστές στην αρχαία Εγγύς Ανατολή και συμπίπτουν στη δομή και στο λεξιλόγιο με αυτήν της Εξόδου, αλλά δεν υπάρχει προηγούμενο συνθήκης μεταξύ του Θεού κι ενός ολόκληρου λαού, ούτε μια συνθήκη της οποίας οι όροι αποτελούν ηθικούς κανόνες όπως π.χ. γίνεται με τον Δεκάλογο, το σύνταγμα της Εβραϊκής Νομοθεσίας⁽⁴⁾. Η διαθήκη (= σύμβαση) είναι ιδρυτική πράξη, όπου ένας πρώην δούλος – λαός, μετατρέπεται σε έναν ελεύθερο λαό, με ικανότητα για υπακοή και ανυπακοή, δηλ. να πάει μπρος, ή να υποτροπιάσει, και να πάει γεωγραφικά και ηθικά πίσω, και αυτό στις υπώρειες, στις παρυφές του όρους Σινά, ανάμεσα δηλαδή, στην Αίγυπτο και στη Γη της Επαγγελίας. Το πρώτο Δημοψήφισμα στην ιστορία, έγινε όταν ο λαός απεκρίθη ομόφωνα «Ό,τι είπε ο Κύριος θα το πράξουμε» (Έξ. 19:8). Εδώ έγκειται και η διαφοροποίηση μεταξύ Επαγγελίας (=θείας υπόσχεσης) και Διαθήκης, όπου οι υποσχέσεις του Θεού στη δεύτερη, εξαρτώνται από προϋποθέσεις τήρησης των όρων της Διαθήκης. Που ναι, μεν, αποτελεί καθολική βούληση των Ισραηλιτών, αλλά διατηρεί και τον ατομικό χαρακτήρα. Εδώ έχουμε χαρακτηρισμό της Εξόδου: συνδυασμό θείας βούλησης και ανθρώπινης επιλογής (Δευτ. 30:19). Οι άνθρωποι είναι ικανοί από μόνοι τους να επιλέξουν τη ζωή και κατόπιν να ζήσουν με τον ηθικό νόμο· είναι οι δρώντες της διαθήκης, ή ηθικοί δρώντες, διότι υπάρχει μια ισότητα ευθύνης σ’ αυτούς και τους απογόνους τους, που δεσμεύονται έτσι (Δευτ. 5:3, 29:13-14).

Οι Ισραηλίτες με πολλές κακουχίες και επαναστάσεις (π.χ. Κορέ, Ααρών, Μαριάμ) αλλά και θείες τιμωρίες, μπαίνουν στη «γη της επαγγελίας» μετά από 40 χρόνια (βλ. κεφ. 4). Ήδη, μέσα στην έρημο, μορφώθηκαν σε έθνος με Δημοκρατικές μάλιστα δομές και μεθόδους, όσο περίεργο κι αν ακούγεται αυτό. Το πολίτευμά τους είναι «θεοκρατική δημοκρατία», έκφραση που πάει πίσω στον Βαρούχ Σπινόζα⁽⁵⁾ και ίσως ακόμη πιο πίσω στον Ιώσηπο⁽⁶⁾. Το πρόβλημα όμως, με τον απείθαρχο αυτό λαό – επισημαίνει ο Γουόλζερ –, είναι ότι, ενώ είχαν τις προϋποθέσεις για ένα «βασίλειο ιεράτευμα», έθνος άγιο (=ξεχωριστό), ο λαός, ο υλιστής, ο γογγυστής, ο απείθαρχος, ξεπέφτει συχνά μετέπειτα στην ειδωλολατρία όπως φαίνεται από το βιβλίο των Κριτών και μετατρέπεται σε δούλο, μέσα σε αυτή την ίδια τη γη της Επαγγελίας, από άλλους γειτονικούς λαούς, αλλά και μέσα στην ίδια τη χώρα του γίνεται δούλος ειδώλων (Βααλείμ, Αστάρτη, Ασερά). Πρόκειται για έναν λαό που ζει μεν στο στόχο του στη γη της Επαγγελίας, αλλά διολισθαίνει στις Αιγυπτιακές συνήθειες και υποδουλώνεται πάλι και σέρνεται ως δούλος στη Βαβυλώνα τον 6^ο αι. π.Χ. από τον Ναβουχοδονόσορ.

Ο Γουόλζερ τονίζει ότι το μήνυμα που συνάγεται από αυτή την ιστορία, είναι ένα μήνυμα των προφητών: ηθική κορύφωση δεν είναι η άφιξη στη Χαναάν, αλλά η πορεία μέσα από την έρημο τότε που ο λαός ήταν ακόμη πιο αγνός, με ζήλο και αγάπη. Η Εβραϊκή μεσσιανική σκέψη προσανατολίζεται στην ιδέα μιας άλλης εξόδου, μιας άλλης Διαθήκης (Ιερεμ. 31:31-34), όπου υπάρχει όχι η Χαναάν ως στόχος αλλά, ο παράδεισος, η Εδέμ· πρόκειται για οριστική λύτρωση, σωτηρία του λαού και των ατόμων που τον συνθέτουν.

* * *

Τι μπορεί να κρατήσει ο αναγνώστης από αυτή την γοητευτική περιδιάβαση; Μας το λέει ο συγγραφέας στον επίλογό του, αλλά και σε κάποια άλλα ιδιαίτερα σημεία του βιβλίου του. Μπορούμε να δούμε την Έξοδο ως ένα παράδειγμα αυτού που στις μέρες μας ονομάζεται ‘εθνική απελευθέρωση’; Ασφαλώς! Ο λαός ως σύνολο είναι υποδουλωμένος σε μια σκληρή καταπιεστική κρατική μηχανή, και κατόπιν, ο λαός αυτός ως σύνολο απελευθερώνεται. Η απόδραση από τη δουλεία είναι ταυτόχρονα και η ήττα ενός τυράννου, όπως το είχε διατυπώσει ο Βενιαμίν Φραγκλίνος, δηλώνοντας ότι «Αντίσταση στους τυράννους σημαίνει υπακοή στον Θεό της ελευθερίας». Το κάλεσμα για αντίσταση στους τυράννους είναι κάλεσμα μίμησης του Απελευθερωτή, που δεν θέλει δούλους, αλλά ελεύθερους ανθρώπους.

Σε όλο το βιβλίο του, ο Γουόλζερ, δεν παύει να παρεμβάλλει παραδείγματα και περιστατικά από την ιστορία, μιμητές κυρίως του μηνύματος της Εξόδου, από επαναστάτες και μεταρρυθμιστές όπως Όλιβερ Κρόμγουελ (με τη «Συνάθροιση Αγίων»), Καλβίνος, Τζον Νοξ, Τζον Κέιν, ακόμη και Μακιαβέλι, οι οποίοι διάβαζαν το μήνυμα της Εξόδου με τα δικά τους ομματογυάλια, δίνοντας την δική τους ερμηνεία για την σημασία του γεγονός. Αυτό γίνεται ιδιαίτερα αισθητό με τους «Θεολόγους της απελευθέρωσης» (Gustavo Gutierrez), οι οποίοι βλέπουν την Έξοδο, όχι τόσο ως μια μετακίνηση προς το μεσσιανικό βασίλειο, όσο ως μια μετάβαση από τη σκλαβιά, και την αλλοτρίωση της «Αιγύπτου», σ’ έναν τόπο όπου ο κόσμος θα ζει με ανθρώπινη αξιοπρέπεια. Το μήνυμα είναι πια ξεκάθαρο:

«Η φαραωνική καταπίεση, το Σινά και η Χαναάν, η απολύτρωση, μας ακολουθούν ακόμη, δείχνουν την πόρτα της ελπίδας. Κεντρικό θέμα της Δυτικής σκέψης παραμένει αυτό που πρωτοδίδαξε η Έξοδος, ως δυνατότητα επιλογής. Συνοψίζοντας:

Πρώτον, όπου και να ζεις, είναι πιθανότατα εκεί μια Αίγυπτος. Δεύτερον, υπάρχει κάπου ένας κόσμος πιο ελκυστικός, μια γη επαγγελίας. Τρίτον, ο δρόμος αυτός προς τη γη της επαγγελίας, περνάει μέσα από την κάμινο της ερήμου. Πρέπει να ενωθούμε και να βαδίσουμε αποφασιστικά προς τη λύτρωση. Η μεσσιανική ελπίδα φαίνεται πάντα μακρινή και άπιαστο όνειρο για καταπιεζόμενους που ζητούν εδώ και τώρα ανακούφιση από τα δεινά. Ωστόσο, ο μεσσιανισμός επέζησε κι επιζεί πάντα ως ένα ιδανικό, ανεξάρτητα από τη θρησκευτική πίστη, αφού μπορεί και λειτουργεί σε κοσμικό, πολιτικό επίπεδο. Δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι:

Το αφήγημα της Εξόδου έχει εξέχουσα θέση στα γραπτά του πρώιμου Σοσιαλιστή Μωυσή Χες (Moses Hess). Το Σιωνιστικό όνειρο του Χέρτσλ, βασίστηκε στο πρόσωπο του Μωυσή και στην Έξοδο. Το όνειρο του Μαρξ για έναν πολιτικό μεσσιανισμό, για έναν άλλο κόσμο, υλοποιείται μετά την καταστροφή των προηγουμένων γενιών ακόμη κι από το χέρι των ‘αδελφών τους’, με μια αντεπανάσταση…

Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι ο φιλόσοφος Γουόλζερ μας δίνει στοιχεία για μια πολλαπλή μετα-νεωτερική ερμηνεία της Εξόδου. Η Έξοδος, ή η κατοπινή ανάγνωσή της, δημιουργεί ένα αρχέτυπο για επανάσταση. Πρόκειται για μια αέναη επανάληψη του αφηγήματος, ένα πρότυπο που έχει χαραχθεί στην πολιτική μας κουλτούρα.

Η Έξοδος μπορεί να είναι ή να μην είναι η πρώτη επανάσταση. Όμως, το βιβλίο της Εξόδου, είναι ασφαλώς η πρώτη περιγραφή επαναστατικής πολιτικής, μας λέει ο συγγραφέας. Βρίσκεται στο επίκεντρο της θρησκευτικής – πολιτικής σκέψης από την εποχή των Μακκαβαίων μέχρι το σιωνιστικό κίνημα, από τους εθνικιστές Μπόερς και τον αγώνα τους κατά των Βρετανών, μέχρι τους μαύρους εθνικιστές της Νότιας Αφρικής σήμερα.

Μπορεί κανείς να συμφωνήσει ή να διαφωνήσει με κάποια επί μέρους σημεία που προβάλλει ο Γουόλζερ. Σίγουρα, όμως, θα ικανοποιηθεί σε μεγάλο βαθμό από τον γόνιμο προβληματισμό, από τον πλούτο των πληροφοριών, και από τα σύγχρονα διδάγματα μιας πανάρχαιας ιστορίας που επέδρασε όσο λίγες στη διαμόρφωση της Δυτικής κουλτούρας. Απ’ αυτή την άποψη, το βιβλίο αυτό, μαζί με το τελευταίο βιβλίο του συγγραφέα «Στη Σκιά του Θεού – Η πολιτική στην Εβραϊκή Βίβλο», είναι, νομίζω, βιβλία που ασφαλώς έχουν πολλά να πουν στο σύγχρονο απαιτητικό αναγνώστη, που θέλει να γνωρίσει καλά το παρελθόν για να εννοήσει το παρόν και τι να αναμένει στο μέλλον. Γιατί η επανάσταση – ας μην το ξεχνάμε – μπορεί να απελευθερώσει από τύραννους, αλλά γεννάει στη συνέχεια… νέους τύραννους και νέες επαναστάσεις⁽⁷⁾.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

Την ουσιαστική αυθεντικότητα της ιστορίας της Εξόδου υποστήριξε ο κορυφαίος ιδρυτής της βιβλικής αρχαιολογίας W.F. Albright και η σχολή του. Βλ. From the Stone age to Christianity (Anchor Bible, 1957). Ο Albright τοποθετούσε την Έξοδο στον 13 αι. π.Χ. Νεότεροι Αιγυπτιολόγοι υποστηρίζουν ότι η Έξοδος έλαβε χώρα επί Φαραώ Thytmose III γύρω στο 1450 π.Χ. Βλ. K.A. Kitchen, On the Realibility of the Old Testament (2003), J.K. Hoffmeier, Israel in Egypt? The Evidence for the Wildernes Traditions (2005). Τον 15^ο αι. φαίνεται να ευνοούν και επαναχρονολογήσεις των ερειπίων της Ιεριχώ από τον Bryand Wood, Did the Israelites Conquer Jericho? BAR 16/2 1990:44-58.
Βλ. George E. Mendenhall, Law and Covenant in Israel and the Ancient Near East (1955) και John Bright, Covenant and Promise (1976) όπου παραπέμπει ο Γουόλζερ.
Τον περίφημο αυτόν ιεροκήρυκα τον απασχόλησε η σημασία της καταπίεσης των Ισραηλιτών στην Αίγυπτο και τα μετέπειτα γεγονότα, σε κηρύγματά του. Βλ. Girolamo Savonarola, Prediche Sopra l’ Esodo, 2 τόμοι.
Σύνταγμα της Εβραϊκής νομοθεσίας με ηθικές νόρμες που μπορούν να παραλληλιστούν με τις βασικές αρχές των ανθρωπίνων ελευθεριών, θεωρούν το Δεκάλογο πολλοί σύγχρονοι ερμηνευτές: Βλ. W. Harrelson, The Ten Commandments and Human Rights (1980), και Ernst Lange, Die Zehn grossen Freiheiten (1971).
Spinoza, Theologico – Political Treatise, The Crief Works (1951) κεφ. 17.
Ιώσηπου, Κατ’ Απίωνος Β’ 164, 165. Ο Ιώσηπος χρησιμοποιεί απλά τη λέξη θεοκρατία.
Πρβλ. απόσπασμα ομιλίας του Γουόλζερ με θέμα «Η επανάσταση γεννάει τυράννους», Εφημ. Συντακτών 10-11/2/2018 σελ. 81.

Το πρόβλημα της θεοδικίας στον Καζαντζάκη

2022-08-25T13:28:31+03:00

Ο Θεός… δεν ανακατεύεται στις δουλειές μας·
μυαλό μας έδωκε, λευτεριά μας έδωκε,
πλένει, ξεπλένει τα χέρια του.
Ν. ΚΑΖΑΝΤΖΑΚΗΣ
ΟΙ ΑΔΕΛΦΟΦΑΔΕΣ

«Τρόμαξα. Σόδομα και Γόμορρα μου φαίνεται κάποτε κι ο κόσμος ο σημερινός, λίγη ώρα προτού διαβεί απάνω του ο Θεός… Η καρδιά μου σφίχτηκε· κάποια παντοδύναμη πατούσα θα πατήσει μια μέρα και τα δικά μας τα Σόδομα και Γόμορρα, κι ο κόσμος ετούτος που γελάει, γλεντάει και ξεχνάει το Θεό θα γίνει κι αυτός Νεκρή Θάλασσα… Σαν δυο πόρνες ήταν ξαπλωμένες στην ακροποταμιά τα Σόδομα και Γόμορρα και φιλιούνταν· έσμιγαν άντρες με άντρες, γυναίκες με γυναίκες, άντρες με φοράδες, γυναίκες με ταύρους. Έφαγαν, παράφαγαν από το Δέντρο της Ζωής· έφαγαν, παράφαγαν από το Δέντρο της Γνώσης· έσπασαν τ’ άγια τους αγάλματα κι είδαν: ξύλα και πέτρες· έσπασαν τις ιδέες κι είδαν: γεμάτες αέρα. Ζύγωσαν από πολύ κοντά το Θεό κι είπαν:

«Είναι ο Θεός αυτός ο γιος του Φόβου, δεν είναι ο πατέρας του Φόβου», και ξεφοβήθηκαν. Έγραψαν με χοντρά κίτρινα γράμματα απάνω από τις τέσσερις καστρόπορτες της πολιτείας: ΕΔΩ ΔΕΝ ΥΠΑΡΧΕΙ ΘΕΟΣ.

Τι θα πει δεν υπάρχει Θεός; Δεν υπάρχει χαλινάρι στα ένστιχτά μας, δεν υπάρχει αμοιβή για το καλό και τιμωρία για το κακό, δεν υπάρχει αρετή, ντροπή και δικαιοσύνη· είμαστε γαυριασμένοι λύκοι και λύκαινες.

Θύμωσε ο Θεός, φώναξε τον Αβραάμ:

- Αβραάμ, πάρε τα πρόβατα, τις καμήλες, τα σκυλιά, τους δούλους, τις δούλες, τη γυναίκα σου, το γιο σου και φεύγα! Φεύγα, πήρα απόφαση.

- Πήρα απόφαση, Κύριε, στο στόμα σου θα πει: Θα σκοτώσω!

- Παραχάρηκαν οι καρδιές τους, παραθράσεψε το μυαλό τους, παραφούσκωσαν οι κοιλιές τους, δεν τους βαστώ πια! Χτίζουν σπίτια με πέτρες και σίδερα σα να ‘ναι αθάνατοι…

- Όλοι, Κύριε;

- Όλοι· δεν είμαι παντοδύναμος;

- Όχι, δεν είσαι παντοδύναμος, Κύριε, γιατί είσαι δίκαιος· δεν μπορείς εσύ να κάνεις το άδικο, μήτε το άτιμο, μήτε το παράλογο.

- Τι ‘ναι δίκαιο κι άδικο, τι ‘ναι τίμιο κι άτιμο, λογικό και παράλογο, τι μπορείτε να ξέρετε εσείς, σκουλήκια καμωμένα από χώμα, θρεμμένα με χώμα, που ξαναγίνεστε χώμα; Άβυσσος η βουλή μου· αν μπορούσατε να την αντικρίσετε, θα σας έπιανε τρόμος.

- Κύριε, έλεος! Δεν είσαι μονάχα δίκαιος, είσαι και καλός. Αλίμονο αν ήσουν μονάχα παντοδύναμος· αλίμονο αν ήσουν μονάχα δίκαιος· ο κόσμος θα χάνουνταν. Μα είσαι και καλός, Κύριε, και γι’ αυτό ο κόσμος μπορεί και στέκεται ακόμα στον αέρα».

Παρέθεσα ολόκληρο αυτό το απόσπασμα από το ‘Αναφορά στον Γκρέκο’⁽¹⁾, για να σχολιάσω σύντομα – γιατί θα μπορούσε κανείς επ’ αυτού να κάνει ολόκληρο μελέτημα ή διατριβή –, το πώς ο Καζαντζάκης συλλαμβάνει εύστοχα το μεγάλο πρόβλημα της θεοδικίας που ταλαιπωρεί διάνοιες και διάνοιες ανά τους αιώνες. Δηλαδή, το πρόβλημα, του πώς συμβιβάζεται η παντοδυναμία και η σοφία και η αγαθοσύνη του Θεού, με την ύπαρξη του κακού, της φαυλότητας και της αδικίας στον κόσμο. Ο Επίκουρος είχε θέσει το πρόβλημα ως εξής: Για να υπάρχει το κακό στον κόσμο, σημαίνει ότι ο Θεός, ή δεν έχει τη δύναμη, ή δεν θέλει, ή δεν ξέρει να πατάξει το κακό. Αφού δεν το κάνει και το κακό συνεχίζει να υπάρχει, άρα δεν υπάρχει Θεός που να αναμειγνύεται με τον άνθρωπο. Το ερώτημα του, το επανέλαβε και το επαναδιατύπωσε ο φιλόσοφος Ντέιβιντ Χιουμ (1711-1776), και άλλοι σκεπτικιστές. Αυτοί βρίσκουν ασυμβίβαστη την ύπαρξη του κακού με την ύπαρξη ενός Θεού παντοδύναμου, πάνσοφου και αγαθού. Το πρόβλημα είχε διατυπωθεί παλαιόθεν και στα λατινικά: “Si Deus est, unde malum?” (Εάν υπάρχει Θεός, πόθεν το κακό;).

Ο Καζαντζάκης παρόλο που δεν ήταν πιστός Ορθόδοξος χριστιανός, παρόλο που στα έργα του χλευάζει την θρησκοληψία και είναι αντικληρικαλιστής⁽²⁾, καταπιάνεται με το θέμα της θεοδικίας ξεκινώντας από ένα γνωστό βιβλικό επεισόδιο.

Αναφέρεται στα βιβλικά ‘Σόδομα και Γόμορρα’, τις φαυλίστριες και ακόλαστες πόλεις κοντά στη Νεκρά Θάλασσα που, κατά θεία βούληση, καταστράφηκαν και εξαφανίστηκαν από τον χάρτη της γης. Περιγράφει με τη φαντασία του στηριζόμενος προφανώς σε περιγραφές του Ηροδότου και άλλ. αρχαίων συγγραφέων, για το πώς ζούσαν οι ειδωλολάτρες, φαυλόβιοι, σαρκολάτρες. Οι άνθρωποι εκεί επιδίδονταν σε πορνεία και ομοφυλοφιλία, σε κτηνοβασίες, ακόρεστες πολυφαγίες... Και αφού παράφαγαν από το Δέντρο της Γνώσης, συνέτριψαν όλα τα είδωλά τους, και τελικά απέρριψαν τον Θεό ως «γιο του φόβου». Κατέληξαν ότι δεν υπάρχει Θεός, και άρα, τίποτα που να τους εμποδίζει σε οτιδήποτε. Γι’ αυτό και γράψαν πάνω στις καστρόπορτες: ΕΔΩ ΔΕΝ ΥΠΑΡΧΕΙ ΘΕΟΣ. Όπερ σημαίνει, κάνουμε ό,τι θέλουμε στη ζωή, χωρίς φόβο κάποιας τιμωρίας ή ελπίδα αμοιβής στο μέλλον από κάποιον άλλο. Εδώ, λοιπόν, υπάρχει η απόλυτη ανθρώπινη ανεξαρτησία και αυθαιρεσία και ασυδοσία. Και η ύβρις.

Ο Καζαντζάκης σκοπίμως παραλείπει τον διάλογο του αγγέλου του Θεού με τον Αβραάμ, ο οποίος ζητά να μην καταστραφούν οι αμαρτωλές πόλεις αν βρίσκονταν εκεί, έστω 10 δίκαιοι. Ο Θεός απαντά δια του αγγέλου του ότι δεν υπάρχουν ούτε 10, και γι’ αυτό οι πόλεις θα καταστραφούν αφού «Η κατακραυγή για την ανομία και αμαρτία των πόλεων είναι πολύ μεγάλη». Οι μόνοι που διασώζονται λόγω φιλευσπλαχνίας του Θεού είναι ο δίκαιος Λωτ και η οικογένειά του κατά τη Βίβλο. Αλλά, ο Καζαντζάκης, ως λογοτέχνης – μυθοπλάστης, θέλει έναν Λωτ διαφορετικό. Έναν Λωτ, όπως τον περιγράφει στην τραγωδία του «Σόδομα και Γόμορρα» (1948) και όπως τον αναφέρει στον πυρήνα της σύλληψής της ιδέας του, εδώ, στο ίδιο απόσπασμα, λίγο παρακάτω. Ο Καζαντζάκης θέλει έναν Λωτ αντάρτη, που δεν υπακούει στον Θεό να φύγει, να σωθεί, αλλά να μείνει εκεί με ελεύθερη βούληση, για να καταστραφεί από έναν Θεό, που είναι μόνο παντοδύναμος, όχι και δίκαιος και καλός. Έτσι τον θέλει, μυθοπλαστικά, στην εν λόγω τραγωδία αυθαιρετώντας, «βιάζοντας λίγο την παράδοση την γριά μέγαιρα» καθ’ ομολογίαν του⁽³⁾.

Ας επιστρέψουμε όμως, στο διάλογο του Θεού με τον Αβραάμ που εκτυλίσσεται και κορυφώνεται με την έκκληση του τελευταίου, όχι στη δύναμη του Θεού που ο ίδιος ο Θεός τονίζει, αλλά σε άλλες ιδιότητές του οι οποίες περιστέλλουν και ελέγχουν κατά κάποιο τρόπο την παντοδυναμία του. ‘Τι ξέρετε εσείς από δίκαιο και άδικο, λογικό και παράλογο’, ερωτά ο Θεός. Εδώ, ισχύει προφανώς, αυτό που έλεγε ο Γκαίτε: «Ο νους του ανθρώπου και ο νους της θεότητας είναι δύο πράγματα τελείως διαφορετικά». Κλειδί στο θέμα της θεοδικίας είναι η απάντηση που βάζει ο Καζαντζάκης στο στόμα του Αβραάμ. Ο βιβλικός Αβραάμ ερωτά: «Ο κρίνων πάσαν την γην δεν θα κάνει (ορθή) κρίση; Είναι αδιανόητο για σένα να θανατώσεις τον δίκαιο μαζί με τον πονηρό» (Γεν. 18:25). Και ο Αβραάμ του Καζαντζάκη λέει στο Θεό: «Όχι, δεν είσαι Παντοδύναμος Κύριε, γιατί είσαι δίκαιος· δεν μπορείς εσύ να κάνεις το άδικο, μήτε το άτιμο, μήτε το παράλογο». Η απάντηση αυτή είναι μια παραλλαγή της απάντησης του βιβλικού Αβραάμ.

Στην παρατήρηση του Θεού ότι η βουλή του, είναι άβυσσος και δεν μπορεί ο άνθρωπος, το σκουλήκι που έγινε από χώμα, σέρνεται σ’ όλη του τη ζωή στο χώμα, και καταλήγει στο χώμα, να καταλάβει τι είναι δίκαιο και τι άδικο, τι λογικό και τι παράλογο, ο Καζαντζακικός Αβραάμ απαντά: «Δεν είσαι μόνο δίκαιος αλλά και καλός, δεν είσαι μόνο παντοδύναμος και δίκαιος είσαι και καλός».

Εδώ, λοιπόν, δίνει ο Καζαντζάκης με αριστοτεχνικό τρόπο τη λύση στο μεγάλο πρόβλημα. Όπως το λέει σε μια άλλη φράση του παρακάτω: «Η απάντηση έρχεται όταν πάψεις να ρωτάς. Όταν το ρώτημα κατέβει από το φλύαρο μυαλό και πιάσει την καρδιά και τα νεφρά μας» (σελ. 253). Χρειάζεται καταστάλαγμα, λοιπόν.

Ο Θεός σαν παντοδύναμος δύναται να πατάξει το κακό ανά πάσα στιγμή, όπως έκανε παραδειγματικά με τα Σόδομα και τα Γόμορρα που κατέστρεψε με ‘πυρ και θείον’, γιατί η ανομία και η αμαρτία τους έφτασαν στο ζενίθ (Γεν. 18:20). Ωστόσο, συνυπάρχουν αρμονικά κι άλλες ιδιότητες στο πρόσωπό του, όπως η δικαιοσύνη και η καλοσύνη που περιστέλλουν την παντοδυναμία του. Σύμφωνα με την χριστιανική κοσμοβιοθεωρία, θεολογία, και Δογματική, με την παντοδυναμία του ο Θεός, θα μπορούσε ευθύς εξ αρχής να κατέστρεφε και τους πρώτους επαναστάτες: Διάβολο – δαίμονες και πρωτόπλαστους… Προτίμησε όμως μιαν άλλη οδό. Να προβάλλει όχι το προφίλ ενός Θεού δεσπότη - δικτάτορα, αλλά ενός Θεού ελεύθερου από νομοτέλειες και την ειμαρμένη των αρχαίων, έναν Θεό αγαθό, που σέβεται την ελευθερία των πλασμάτων του έστω και των επαναστατών. Διότι, αν τους δημιουργούσε χωρίς το αυτεξούσιο, ή, αν αφαιρούσε εκ των υστέρων την ελευθερία τους, θα τους καθιστούσε άβουλα πιόνια ή ρομπότ. Ο Θεός διακινδύνευσε την ελευθερία των λογικών όντων, δημιουργώντας ακριβώς λογικά, ελεύθερα όντα, με τη δυνατότητα να προσκολληθούν είτε στο αγαθό, είτε στο κακό.

Ιστορικά, αποδείχτηκε ότι οι άνθρωποι γενικά, προτιμούν το κακό, λόγω εσφαλμένης και κακής χρήσης ελευθερίας, λόγω της εύκολης οδού της ελάχιστης αντιστάσεως και της φιληδονίας, και λόγω μιας φυσικής ροπής προς το κακό, λόγω πλάνης, και άλλων παραγόντων (Ας θυμηθούμε τα λόγια του Χριστού επί του σταυρού: Πάτερ άφες αυτοίς· ου γαρ οίδασι τι ποιούσι). Το κακό προϋποθέτει την ελευθερία (Ν. Μπερντιάεφ). Εσχατολογικά, όπως διαφαίνεται από τις βιβλικές υποσχέσεις και αναφορές, τελικά, θα αποδοθεί θεία δικαιοσύνη, διότι, η καλοσύνη και η μακροθυμία του Θεού έχουν όρια, και θα πρυτανεύσει εν καιρώ η δικαιοσύνη στην «Ημέρα της Κρίσεως». Όπου θα υπερνικηθεί το κακό. Θα αποδοθεί εις έκαστον κατά τα έργα αυτού. Αυτή είναι η έννοια της δικαιοσύνης. Κατά την ελληνική φιλοσοφία «Το απονέμειν εκάστω το ιδίον αυτού δίκαιον». (jus suum cuiqve tribuere, έλεγαν οι λατινόφωνοι νομοδιδάσκαλοι). Το ίδιο λέει με το δικό του ωραίο τρόπο γραφής ο Καζαντζάκης: «Σόδομα και Γόμορρα μου φαίνεται κάποτε κι ο κόσμος ο σημερινός… Κάποια παντοδύναμη πατούσα θα πατήσει μια μέρα και στα δικά μας Σόδομα και Γόμορρα και ο κόσμος ετούτος που γελάει, γλεντάει και ξεχνάει το Θεό θα γίνει κι αυτός Νεκρή Θάλασσα».

Έτσι, θα παταχθεί οριστικά το κακό, θα εξαφανιστεί η φαυλότητα, θα εξαφανιστούν οι πρωταίτιοι, δαίμονες και ο διάβολος «ο πλανών την οικουμένην όλην» κατά την Ιωάννεια Αποκάλυψη, αλλά άνθρωποι πιστοί και υπάκουοι θα διαφυλαχτούν για να ζουν σε «νέους ουρανούς και νέα γη». Αυτό διδάσκει ο ‘χριστιανικός, εσχατολογικός θεϊσμός’. Έτσι εξηγείται, το πώς μπορεί να υπάρχει το κακό ως φαινόμενο (φαινομενολογία του κακού), αλλά όχι οντολογικά ως α-λήθεια (οντολογία του αγαθού). Το κακό είναι προσωρινό παράσιτο, και όχι εσχατολογική διαρκής αλήθεια. Αυτή είναι άλλωστε και η πατερική διδασκαλία. Ο Θεός είναι φως και φωτιά ταυτόχρονα.

Ιδού, σε λίγες γραμμές η λύση του περιλάλητου προβλήματος της θεοδικίας. Με λίγες, δυνατές και καθαρές σκέψεις, η θεοδικία, μπορεί να μετατραπεί σε σατανοδικία και ανθρωποδικία. Η ύπαρξη του κακού είναι απόδειξη της ύπαρξης του Θεού. Εάν ο κόσμος ήταν αποκλειστικά αγαθός και ακέραιος, ο Θεός δεν θα ήταν αναγκαίος, γιατί ο κόσμος θα ήταν ήδη θεός. Θεός υπάρχει γιατί υπάρχει ελευθερία, μας λέει και πάλι ο Μπερντιάεφ.

Οι ρόλοι αντιστρέφονται άπαξ δια παντός. Τελεσίδικα, και αμετάκλητα. Και έτσι μπορεί να αποδειχθεί, ότι, ο Θεός πατάσσοντας το κακό με τον τρόπο και στο χρόνο που Αυτός θέλει, ορίζει, και (προ)γνωρίζει, είναι και παντοδύναμος, και πάνσοφος, και αγαθός. Διότι, «τις έγνω νουν Κυρίου ή τις σύμβουλος αυτού εγένετο;»

Στο περίφημο αυτό ερώτημα ο Καζαντζάκης βάζει ένα απαντητικό λιθαράκι. Με τον τρόπο του, βέβαια.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

Ν. Καζαντζάκη, Αναφορά στον Γκρέκο, σελ. 249-250 κι επ.
Πρβλ. Δημήτρης Τσινικόπουλος, Η επίδραση του Δαρβίνου στη σκέψη του Νίκου Καζαντζάκη, περιοδικό δίοδος, τεύχος …… και Οι πνευματικοί πατέρες του Νίκου Καζαντζάκη (εκδ. Φυλάτος 2017).
Βλ. Ελένης Καζαντζάκη, Νίκος Καζαντζάκης, Ο Ασυμβίβαστος, 1983, σελ. 555,556. Στο Αναφορά στον Γκρέκο, σελ. 250, λέει ότι πάτησε την Αγία Γραφή κι έπλασε έναν δικό του Λωτ με τον οποίο ταυτίστηκε.

Συνέντευξη στη Βίκυ Μπαϊρακτάρη (2022-07-06)

2022-08-17T10:55:03+03:00

Στόχος μου ήταν η επαφή με το ευρύτερο αναγνωστικό κοινό

Συμπληρώνετε φέτος 40 χρόνια πνευματικής και καλλιτεχνικής δημιουργίας. Μπορείτε να μας πείτε τι σας ώθησε σε αυτή την κατεύθυνση και τι επιτελέσατε;

Πράγματι, τον Σεπτέμβρη συμπληρώνω 40 χρόνια πνευματικής δημιουργίας, αφού το 1982 κυκλοφόρησε μια μονογραφία μου πάνω σε ένα ιστορικό – αρχαιολογικό θέμα και φέτος με την υπό έκδοση κυκλοφορία του βιβλίου μου για το Νίτσε, έχω καλύψει 40 ολόκληρα χρόνια! Σ’ αυτό το διάστημα έχω γράψει γύρω στα 30 βιβλία απ’ τα οποία κυκλοφόρησαν τα 26, έχω ζωγραφίσει πάνω από 100 πίνακες (τοπία, σκίτσα και προσωπογραφίες), έχω βγάλει άπειρες φωτογραφίες, που μόνο τα τελευταία 2 χρόνια έχουν δει στο Facebook και άλλα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, γύρω στα 40.000 άτομα, ενώ η ιστοσελίδα μου δέχεται κατά μέσο όρο 50.000 επισκέψεις το έτος. Σ’ όλα αυτά, θα πρέπει να προσθέσω ότι επί 35 χρόνια ήμουν δικηγόρος της μαχόμενης δικηγορίας με όλες τις δυσκολίες και τις αντιξοότητες που έχει ένα τέτοιο δύσκολο επάγγελμα, εκτός από τις οικογενειακές μου υποχρεώσεις.

Όσον αφορά το ερώτημα το τι με ώθησε, η απάντηση είναι: η δίψα για μάθηση, η έρευνα, η πρόκληση της δημιουργίας, η πεποίθηση ότι κάτι έχω να πω, κάτι έχω να προσφέρω στους άλλους που βρίσκονται στο ίδιο μήκος κύματος αναζήτησης με μένα. Είχα εγκολπωθεί από νωρίς το ρητόν: ‘ο ανεξέταστος βίος ου βιωτός’.

Μπορείτε να γίνετε πιο συγκεκριμένος με τα είδη λόγου που ασχοληθήκατε; Τι ακριβώς γράψατε, αφού έχετε γράψει τόσα βιβλία;

Όπως αναγράφω και στην ιστοσελίδα μου (tsinikopoulos.org) το έργο μου το κατατάσσω σε 6 κατηγορίες: 1) Ερευνητικό, 2) Λογοτεχνικό, 3) Μεταφυσικό, 4) Απολογητικό, 5) Μεταφραστικό, 6) Κριτικογραφία. Αν θα έπρεπε να γίνω πιο συγκεκριμένος, θα έλεγα ότι ο κύριος όγκος της βιβλιοπαραγωγής μου, εστιάζεται στο μεταφυσικό – φιλοσοφικό δοκίμιο και στη λογοτεχνία (ποίηση – διήγημα), χωρίς βέβαια, να παραγκωνίζω, οποιοδήποτε άλλο τομέα στον οποίο επιδίδομαι και ιδιαίτερα στον απολογητικό του χριστιανισμού, που ασχολήθηκα τον τελευταίο καιρό.

Αντιλαμβάνεται κανείς ότι είστε ένας πολυσχιδής και πολυπράγμων συγγραφέας. Σκεφτήκατε ποτέ, αν η ενασχόλησή σας σε τόσους τομείς είναι πλεονέκτημα ή μειονέκτημα;

Το έχω σκεφτεί αρκετές φορές. Καταλήγω ότι μπορεί για κάποιους να είναι πλεονέκτημα, για κάποιους άλλους μειονέκτημα. Σίγουρα η επίδοση σε έναν τομέα π.χ. ποίηση ή πεζογραφία, θα μπορούσε να αποδώσει στη νιοστή δύναμη τα αποτελέσματα του δημιουργού. Από την άλλη όμως, είναι γνωστό ότι υπάρχουν πολλοί συγγραφείς που έχουν ασχοληθεί κατά διαστήματα με όλα τα είδη του λόγου κι έχουν αποδώσει εξίσου καλά. Ο καθένας λειτουργεί ανάλογα με την ιδιοσυγκρασία του. Εγώ σ’ όλη μου τη ζωή καλλιεργούσα την έρευνα και την τέχνη παράλληλα. Με ενδιέφεραν ζωηρά και τα δύο. Γι’ αυτό, στην έρευνα τουλάχιστον, μπορώ να πω ότι υπήρξα με κάποια έργα μου πρωτοποριακός, αφού έκανα σύζευξη επιστήμης και λογοτεχνίας, ιδίως με τη μορφή δοκιμίου. Στόχος μου ήταν η επαφή με το ευρύτερο αναγνωστικό κοινό.

Αν σας έλεγε κάποιος να ξεχωρίσετε κάποια από τα βιβλία σας τι θα απαντούσατε;

Είναι δύσκολη ερώτηση γιατί όπως ένας γονιός δεν ξεχωρίζει τα παιδιά του, έτσι κι ένας πνευματικός δημιουργός δεν θέλει να ξεχωρίσει τα έργα του. Είναι όλα παιδιά του και όλα τα αγαπά. Βέβαια, κάποια τα προτιμά περισσότερα. Εγώ σ’ όλη αυτή την βιβλιοπαραγωγή από το λογοτεχνικό μου έργο από τις 7 ποιητικές συλλογές θα ξεχώριζα τη Μέθεξη (2002), τα Τρίστιχα και Χάι Κάι (2003), τις Φεγγαροκουβέντες και Γρίφους της Άμμου (2017) και την Terra Amata (2019). Από την πεζογραφία μου, τις δύο τελευταίες συλλογές διηγημάτων με τίτλο Ο άνθρωπος της Σκιάς (2016) και Πιόνια στη Σκακιέρα του Έρωτα (2021), με προτίμηση ιδιαίτερη στο πρώτο, διότι περιέχει το στοιχείο του παράξενου, του περίεργου και της ψυχολογίας του βάθους. Το δεύτερο περιέχει πιο βατά θέματα αλλά αναφέρεται κυρίως στο περίπλοκο φαινόμενο του έρωτα, ιδωμένο μάλιστα, σε πολλές περιπτώσεις, από τη γυναικεία οπτική και ψυχολογία.Καταλήγω και υπογραμμίζω με όλες τις ιστορίες και τους πρωταγωνιστές τους ότι ο έρωτας δεν είναι μόνο αγάπη, αλλά ένα εκρηκτικό κοκτέιλ που περιλαμβάνει πάθος, πόθο, κτητικότητα, ζήλια, κι ενίοτε μίσος κι εκδικητικότητα, όλα αυτά μαζί… Τα αναπτύσσω όλα αυτά και στο δοκίμιό μου ‘Το τραγικό στοιχείο στον έρωτα’ που εμπεριέχεται στη συλλογή δοκιμίων μου Εικονοκλάστες και Λεξιμάχοι.

Γράψατε μέχρι τώρα, μυθιστόρημα ή θεατρικό έργο; Γιατί σας εκφράζει μόνο η μικρή φόρμα;

Δεν έχω γράψει θέατρο, ούτε μυθιστόρημα, αν κι έχω κάτι κατά νου. Είμαι μινιμαλιστής συγγραφέας. Εγκολπώνομαι το ‘ουκ εν τω πολλώ το ευ’ και το λεχθέν από τον Ρόναλντ Μπαρτ αν δεν κάνω λάθος, ότι ‘καλό βιβλίο είναι αυτό που λέει πολλά στον αναγνώστη με το να του παίρνει το λιγότερο δυνατό χρόνο’. Είμαι μινιμαλιστής τόσο στην ποίησή μου, όσο και στα διηγήματα και στα δοκίμιά μου. Προτιμώ τη μικρή φόρμα γιατί αυτή με εκφράζει περισσότερο. Ίσως είναι ένα κουσούρι μου, κατάλοιπο, από τη νομική επιστήμη, όπου το δικόγραφο πρέπει να είναι σύντομο, σαφές και περιεκτικό. Έτσι πιστεύω ότι πρέπει να είναι και το δοκίμιο. Η συντομία, και ίσως το απότομο κλείσιμο στο δοκίμιο με ένα αιχμηρό ερώτημα, και στο διήγημα που θέλει να πει κι άλλα, αλλά δεν τα λέει, προκαλεί τον αναγνώστη να σκεφτεί και να τοποθετηθεί. Όχι, να συμφωνήσει απαραίτητα με το συγγραφέα, αλλά να σκεφτεί, να συγκινηθεί, να παρακινηθεί, να ψυχαγωγηθεί.

Από τα άλλα βιβλία σας ποια θα ξεχωρίζατε;

Έχω τρεις συλλογές δοκιμίων, το Εικονοκλάστες και Λεξιμάχοι (2001) με διάφορα θέματα κοινωνικής και αισθητικής κριτικής το Οι κλητοί και εκλεκτοί (2004), όπου παρελαύνουν μεγάλες προσωπικότητες της τέχνης και της επιστήμης (Ισαάκ Νεύτων, Πασκάλ, Κίρκεγκωρ, αλλά και Έμιλι Ντίκινσον, Φρανσουά Μωριάκ, Μελισσάνθη, Βρεττάκος κ.άλλ.) και Ανάμεσα σε 2 αιώνες (2008), όπου υπάρχουν πάλι δοκίμια με ποικίλα θέματα κοινωνικού προβληματισμού. Από τα τελευταία βιβλία μου σίγουρα αξιομνημόνευτα είναι το Ιησούς ο ποιητής των ποιητών (2006) μια πρωτότυπη αισθητική μελέτη που δείχνει ότι ο Ιησούς υπήρξε ποιητής με την κυριολεξία της λέξης, όταν μεταφέρουμε τα λόγια του στην μητρική του γλώσσα Αραμαϊκή – Εβραϊκή, το ‘Βίβλος, ένα βιβλίο επαναστατικό’ (2010), όπου αποδεικνύω τεκμηριωμένα την τεράστια επίδραση που είχε η Βίβλος στην εξέλιξη του Δυτικού Πολιτισμού και την επίδρασή της στην τέχνη και τα γράμματα, Το Μυστήριο του Κακού (2014), ένα φιλοσοφικό δοκίμιο όπου μέσα από τα μάτια μεγάλων στοχαστών ποικίλης ιδεολογίας (ινδουϊστές, αγνωστικιστές, Δαρβινιστές, Ορθόδοξοι, Ιουδαίοι κ.λπ.) γίνεται μια προσπάθεια απάντησης του προβλήματος γιατί υπάρχει το κακό και πώς συμβιβάζεται αυτό με την ύπαρξη του Θεού, το Στοίχημα του Πασκάλ (2015), μια συλλογή πολλών δοκιμίων μου όπου δίνεται κριτική απάντηση στο φαινόμενο του Νεοαθεϊσμού τύπου Ρίτσαρντ Ντόκινς και σε άλλες αιτιάσεις και αντιρρήσεις κατά της θρησκείας και του Χριστιανισμού και Dawkins vs Ιησούς (2018) όπου αντιμετωπίζεται ειδικά, ο ηγέτης του νεοαθεϊσμού Ρίτσαρντ Ντόκινς στις επιθέσεις του εναντίον του Ιησού Χριστού και του Χριστιανισμού (το βιβλίο μεταφράστηκε και στα γερμανικά).Βέβαια, θα ήταν παράλειψη να μην αναφέρω τους Πνευματικούς Πατέρες του Νίκου Καζαντζάκη (2017), ένα βιβλίο που κυκλοφόρησε μεταφρασμένο και στην Αγγλική. Σ’ αυτό δείχνω ποιοι είναι οι πραγματικοί πνευματικοί πατέρες του μεγάλου Έλληνα συγγραφέα, εκτός από αυτούς που ο ίδιος αναφέρει, και παραδέχεται.

Και το τελευταίο υπό έκδοση βιβλίο σας που θα κυκλοφορήσει σύντομα για το Νίτσε, τι περιέχει;

Το βιβλίο δεν ασχολείται με όλη τη φιλοσοφία του Νίτσε που σε κάποια θέματα είναι ενδιαφέρουσα και αξιόλογη. Θα πρέπει να ξέρουμε ότι ο Νίτσε ήταν κυρίως ποιητής – στοχαστής. Έγραφε με την μορφή Αφορισμών… Δεν είχε ποτέ ολοκληρωμένες θέσεις και απόψεις ώστε να δημιουργήσει φιλοσοφικό σύστημα, εκτός από τον μηδενισμό στον οποίο έρρεπε. Στο βιβλίο μου αυτό με τον τίτλο ‘Ο Αντίχριστος του Νίτσε και ο Αντιχριστιανισμός του’, εξετάζω κριτικά τις θέσεις του και τις αιτιάσεις του, εναντίον του Χριστιανισμού, τις ζυγίζω στην πλάστιγγα της λογικής και της επιστήμης και τις βρίσκω σε πολλά σημεία ελλιπείς. Είναι ένα δοκίμιο κριτικής σε μια σκληρή κριτική.

Τι άλλο ετοιμάζετε;

Τα έχω ήδη έτοιμα. Δύο ποιητικές συλλογές, μια συλλογή γνωμικών – αφορισμών δικής μου επίνοιας και μια συλλογή δοκιμίων. Όλα αυτά βέβαια, Θεού θέλοντος και κορονοϊού επιτρέποντος. Και ίσως καταφέρω να κάνω το Σεπτέμβρη μια εορτή για τα 40 χρόνια μου. Με τα 30 βιβλία σκοπεύω να κλείσω τον κύκλο της πνευματικής μου δημιουργίας, πιστεύοντας ότι κάτι προσέφερα κι εγώ, έβαλα ένα λιθαράκι στις τέχνες και τα γράμματα.

Ευχαριστώ πολύ.

Κι εγώ σας ευχαριστώ πολύ για το χώρο που μου παραχωρήσατε… και το ενδιαφέρον σας για το έργο μου.

Απο Βίκυ Μπαϊρακτάρη - Τετάρτη 6 Ιουλίου 2022

Ντίνος Χριστιανόπουλος: Αναμνήσεις και στιγμιότυπα

2022-08-16T10:48:15+03:00

Τον Χριστιανόπουλο, τον ήξερα εδώ και πολλά χρόνια.. Ποιος, άλλωστε, στη Θεσσαλονίκη, δεν είχε ακουστά γι’ αυτόν; Τον Ντίνο τον γνώρισα κυρίως με την επαφή που είχαμε μέσω της αλληλογραφίας και της αποστολής βιβλίων μου σ’ αυτόν. Απ’ εκεί και πέρα, βλεπόμασταν σε αραιά διαστήματα είτε τυχαία στο δρόμο, είτε σε κάποιες παρουσιάσεις βιβλίων.

Του έστειλα για πρώτη φορά το βιβλίο μου «Ποίηση στα Λόγια του Ιησού» (1993) με κάποιο δισταγμό κι επιφύλαξη, γνωρίζοντας πόσο αυστηρός ήταν στις κρίσεις του. Παραδόξως, μετά από ένα μήνα περίπου, έλαβα μια σύντομη επιστολή με εγκωμιαστικά σχόλια. Επί λέξει μου έγραψε τα εξής: «Το ευχαριστήθηκα το βιβλίο. Με βοήθησε να συνειδητοποιήσω πολλά γύρω από τον ποιητικό λόγο του Ιησού».

Παραξενεύτηκα. Μετά από λίγες μέρες – ήταν τέλος εορτών Χριστουγέννων – πήγα στην περίφημη Διαγώνιο όπου διατηρούσε τη Γκαλερί και ήταν το μόνιμο στέκι του στη Μητροπόλεως. Ανταλλάξαμε λίγες κουβέντες, τον ευχαρίστησα κι έφυγα, αφού προηγουμένως περιεργάστηκα τους πίνακες… Τον άκουσα να λέει κάπως ειρωνικά σε κάποιον: «Λοιπόν, γεννήθηκε ο μικρός Χριστός στην καρδιά σας τις άγιες αυτές μέρες;».

Από εκεί και πέρα άρχισα να του στέλνω βιβλία μου, κυρίως δοκίμια, και να μου απαντά λακωνικά όπως συνήθιζε πάντα, με θετικά σχόλια, γεγονός που με εξέπληττε γιατί μάθαινα ότι σε άλλους απαντούσε αυστηρά μέχρι απαξιωτικά… Είχε τέτοια φήμη. Του αυστηρού κριτή.

Μετά την αποστολή του βιβλίου μου «Τρεις Νομπελίστες ποιητές» (1996) τον συναντώ μια μέρα έξω από την ΧΑΝΘ όπου στεγαζόταν η Δημοτική βιβλιοθήκη. Συνήθιζε να την επισκέπτεται συχνά όπως κι εγώ. Ανταλλάξαμε χαιρετισμούς και μπήκε κατ’ ευθείαν στο ψητό. «Η Γκαμπριέλα Μιστράλ, ναι, σπουδαία ποιήτρια, άξια… αλλά ετούτος ο Οκτάβιο Παθ δεν μου γεμίζει βρε παιδί μου το μάτι… ποιος είναι αυτός;» Για τον τρίτο, τον Μπρόντσκι δεν είπε τίποτα. Δεν μίλησα. Χαμογέλασα μόνο, και αποχωριστήκαμε…

Ένα χρόνο μετά, τον βλέπω με τον δικαστή – λογοτέχνη Θανάση Παπαθανασόπουλο κι έναν άλλο άγνωστό μου, να τρώνε σ’ ένα εστιατόριο επί της Αριστοτέλους. Με κάνουν νεύμα να πλησιάσω. Κάθομαι για λίγο. Τους λέγω ότι είμαι βιαστικός, γιατί οι υποχρεώσεις μου ως δικηγόρου είναι πολλές… Συγκατανεύουν. Τον ακούω να εγκωμιάζει τον Καβάφη και να λέει τι του είπε ο καθηγητής Σαχίνης… «Και ένα σκατόχαρτο του Καβάφη να είχα… θα ήμουν ευτυχής…» Η συζήτηση περιστράφη για τους ειρωνικούς, τους χολερικούς τύπους, αυτούς τους λογοτέχνες που επιτίθενται σε άλλους. «Πάντες οι έχοντες όνυχας επιποθούσι να κατασπαράξουν τους έχοντας πτερά», λέγω, πριν φύγω. Με κοιτάζει αινιγματικά. Ροΐδης, τους λέω και αποχωρώ. Στο μεταξύ δεν παύει να στέλνει τις σύντομες επιστολές του σχολιάζοντας θετικά τα βιβλία μου. Μόνο για κάποιο βιβλίο μου, λέει, να πάψω να βάζω φωτογραφία στο εξώφυλλο χαμογελαστός…

Είχαν περάσει μήνες όταν τον ξανασυνάντησα στην Ερμού, έξω από το βιβλιοπωλείο του Μαλλιάρη. Φορούσε μια άσπρη καμπαρντίνα. Νοέμβριος μήνας… Χαιρετηθήκαμε και μου είπε μειδιώντας ότι τα χρόνια φύγανε κι ό,τι καλύτερο είχε να κάνει το έκανε… Είπαμε δυο-τρεις κουβέντες. Ναι, του λέω, συμφωνώ… Ο χρόνος δεν περνά. Εμείς περνάμε. Αυτός μένει ακίνητος. Και επειδή ξέρω ότι αγαπάτε τους Ψαλμούς του Δαβίδ, τον οποίο Δαβίδ τον θεωρείτε εφάμιλλο του Ομήρου και του Πίνδαρου, ας θυμηθούμε τι είπε. «Τα χρόνια της ζωής μας είναι εβδομήκοντα έτη και εν ευρωστία ογδοήκοντα. Έπειτα εμείς πετώμεν»… Με κοίταξε με ένα συγκαταβατικό, συναινετικό ύφος. Είπαμε δυο κουβέντες ακόμη. Αποχωριστήκαμε. Τέτοια ολιγόλεπτα στιγμιότυπα ήταν οι περισσότερες τυχαίες συναντήσεις μας και η ανταλλαγή σκέψεων.

Είχα διαβάσει το δοκίμιό του «Πλατωνικός έρωτας και χριστιανική ηθική» καθώς και το Κατά Ματθαίον Ευαγγέλιο που μετέφρασε. Στο παραπάνω δοκίμιό του είχε τη θέση ότι οι δύο απόψεις, ο πλατωνικός έρωτας η μια, και η χριστιανική ηθική απ’ την άλλη, είναι αλληλοαναιρούμενες. Κλειδί για την άποψή του αυτή, ήταν η μετάφραση του εδαφίου Ματθ. 5:28: «Πας ο βλέπων γυναίκα προς το επιθυμήσαι αυτήν ήδη εμοίχευσεν αυτήν εν τη καρδία αυτού». Το δοκίμιο και η απόδοση του χωρίου, μου έδωσαν το λάκτισμα να γράψω κι εγώ ένα δοκίμιο με τον ίδιο ακριβώς τίτλο που συμπεριλήφθηκε στο βιβλίο μου «Εικονοκλάστες και Λεξιμάχοι» (2001).

Έγραψα ότι συμφωνώ εν μέρει με τον Χριστιανόπουλο, αλλά διαφωνώ στην απόδοση του χωρίου «όποιος δει γυναίκα και επιθυμήσει αυτήν» όπως μετάφρασε ο ίδιος. Επεσήμανα ότι ο Χρυσόστομος και άλλοι πατέρες και σύγχρονοι μεταφραστές απέδιδαν ως εξής τα λόγια: «Όποιος βλέπει γυναίκα για να επιθυμήσει… δηλ., όποιος την ποθεί, ή την τρώει με τα μάτια του, όπως θα λέγαμε σήμερα και όχι απλά την επιθυμήσει…» Η επιθυμία είναι κάτι το θεόδοτο, αρκεί το επιθυμούμενο να μην ανήκει σε άλλον… Του έστειλα το βιβλίο με το δοκίμιο, και παραδόξως συμφώνησε με την άποψή μου. Μου έγραψε για το παραπάνω βιβλίο, «Καλογραμμένα κι ενδιαφέροντα δοκίμια… Μου αρέσουν και τις πιο πολλές φορές με βρίσκουν σύμφωνο».

Δυο χρόνια αργότερα, ο Δ.Σ.Θ. διοργάνωσε στο κινηματοθέατρο «ΑΝΕΤΟΝ» μια μουσική βραδιά προς τιμήν του Γιάννη Σπανού. Έπαιξαν μουσική και τραγούδια του μόνο δικηγόροι. Στην πρώτη σειρά ήταν οι προσκεκλημένοι… και ο Ντίνος φυσικά, απ’ τους πρώτους. Στο διάλλειμα, χαιρετηθήκαμε. Ο Ντίνος δεν παρέλειψε να πει στον πρόεδρο της πολιτιστικής επιτροπής Λευτέρη Μυλωνά, ότι είμαι δοκιμιογράφος… Ο Μυλωνάς, ο οποίος με γνώριζε καλά γιατί ήμουν μέλος της πολιτιστικής ομάδας, γέλασε. «Τον Δημήτρη τον γνωρίζω καλά. Άλλωστε ο Δ.Σ.Θ. τον τίμησε πρόσφατα για το έργο του».

Λίγους μήνες αργότερα, μίλησα για το ποιητικό έργο κάποιου φιλόλογου μαζί με δύο άλλους ομιλητές… Στο τέλος της παρουσίασης με πλησίασε και μου είπε: «Η μόνη εισήγηση που άξιζε ήταν η δική σου… Να τη δημοσιεύσεις σε κάποιο περιοδικό». Δεν ξέρω γιατί δεν ακολούθησα τη συμβουλή του… Για διάφορους λόγους και ιδιαίτερα γιατί πνιγόμουν επαγγελματικά, έμεινε στο συρτάρι.

Η μεγαλύτερη έκπληξή μου όμως, ήταν, όταν στην ποιητική βραδιά της Δημοτικής βιβλιοθήκης για την παγκόσμια μέρα ποίησης, είδα να με προσκαλούν να διαβάσω 3 ποιήματά μου. Ρώτησα την Διευθύντρια κ. Γκόλα, «Ποιος εισηγήθηκε την επιλογή μου;» Μου απάντησε: Ο κος Χριστιανόπουλος! Θυμήθηκα ότι του είχα στείλει κάποια ανέκδοτα ποιήματά μου. Μου απάντησε ότι αρκετά ποιήματα του άρεσαν και καλά θα έκανα να τα εκτυπώσω σε λίγα αντίτυπα και να τα χαρίσω. Ακολούθησα τη συμβουλή του κι έτσι έβγαλα σε λίγα αριθμημένα αντίτυπα από το περιοδικό ‘Πόρφυρας’ την συλλογή μου «Ψυχής Πέρατα» (2006).

Όταν μετά από χρόνια του έστειλα το βιβλίο μου «Βίβλος, βιβλίο επαναστατικό» (2010), μου απάντησε με τα μικρά χαρακτηριστικά εκείνα γραμματάκια του σ’ ένα φακελάκι. «Δεν έχω λόγια να πω πόσο ευχαριστήθηκα το βιβλίο. Είναι κάτι παραπάνω από ένα ταμείο πληροφοριών. Είναι γραμμένο με την καρδιά. Αξίζει να μεταφραστεί και σε μια ξένη γλώσσα!»

Μετά από κάποιο χρόνο, τον είδα στον Ιανό, με τον Βασίλη τον Καραγιάννη στην παρουσίαση ενός βιβλίου. Στο τέλος της παρουσίασης μου είπε: «Αξίζει το βιβλίο αυτό να το μεταφράσεις στα Αγγλικά, να το διαβάσουν κι άλλοι…». Δύο χρόνια αργότερα έβγαλα καινούριο βιβλίο. Του το στέλνω. Ήταν το «Ανεξερεύνητος Θεός» (2012). Το πρώτο διήγημα – νουβέλα, όπου τρεις συνομιλητές συζητούν το θέμα της θεοδικίας: «Αφού υπάρχει παντοδύναμος και αγαθός Θεός, γιατί υπάρχει το κακό στον κόσμο;»

Μου απαντά με τον γνωστό αφοριστικό του τρόπο: «Πολύ ενδιαφέρον ο ‘Ανεξερεύνητος Θεός’. Βρήκα πολλά με το διάβασμά του». Ένα μήνα αργότερα τον συναντώ και πάλι σε παρουσίαση βιβλίου στον Ιανό. Ήταν εκεί ο Περικλής Σφυρίδης και άλλοι γνωστοί λογοτέχνες. Χαιρετηθήκαμε. Μου ψιθυρίζει στο αυτί: «Ωραία αυτά στο ‘Ανεξερεύνητος Θεός’. Σου έγραψα σχετικά, αλλά μεταξύ μας, θέλεις μια δική μου συμβουλή; Πίστευε και μη ερεύνα! Είναι το καλύτερο!».

Υπάρχουν και κάποια άλλα περιστατικά που είναι ίσως ασήμαντα ή αδιάφορα. Άλλωστε, πού χώρος, για να καταγραφούν όλα;

Ο Ντίνος όπως τον γνώρισα και όπως τον γνωρίζαμε όσοι τον γνώρισαν από κοντά, ήταν ένας άνθρωπος που μπορούσες να συμφωνήσεις ή να διαφωνήσεις μαζί του, αλλά σίγουρα δεν μπορούσες να τον αγνοήσεις. Είτε με τις εμπρηστικές του δηλώσεις (για τον Σολωμό και τον Σεφέρη και άλλους μεγάλους), είτε με τις συνεντεύξεις του, είτε με την αγάπη του για το ρεμπέτικο και τον Τσιτσάνη, είτε με την ποίησή του, είτε με τις ιδιορρυθμίες του, είτε με τις επικρίσεις του, πάντα προκαλούσε το ενδιαφέρον του κοινού. Δημιουργούσε φίλους κι εχθρούς. Όπως δημιούργησε αρκετούς εχθρούς με τα «Εσώψυχά του», που έγιναν βιβλίο, στο οποίο κατακεραυνώνει και στηλιτεύει πολλά κακώς έχοντα και πολλούς γνωστούς λογοτέχνες. Το πώς ξέφυγα κι εγώ από τα πυρά του, είναι για μένα ένα μυστήριο… Δεν είχε άδικο ίσως στην άρνησή του να παραλάβει το μεγάλο κρατικό βραβείο και άλλες διακρίσεις γιατί ήξερε ότι πολλά ήταν προϊόντα δοσοληψίας και διαπλοκής. Προτιμούσε το φτωχό του πορισμό από διορθώσεις κειμένων… Τη μόνη διάκριση που δέχτηκε ήταν να ανακηρυχτεί επίτιμος διδάκτωρ φιλολογίας από το Α.Π.Θ. Στην αντιφώνησή του έκανε μια ενδιαφέρουσα ανασκόπηση των λογοτεχνών της Θεσσαλονίκης. Δεν παρέλειψε, βέβαια, να αναδείξει σε κάποια σημεία αυτό που τον χαρακτήριζε πάντοτε: την ειρωνεία του. Τη μόνιμη κληρονομιά του από τον Καβάφη που τόσο θαύμαζε…

Περί βιβλικής παλλακείας

2022-05-14T13:34:21+03:00

Αγαπητέ κε Σπύρο,

Σαν μεταφραστής της Βίβλου και επιστημών θα είστε ασφαλώς εξοικειωμένος με τα όσα συνέβαιναν στον αρχαίο Ισραήλ πριν την εμφάνιση του Χριστού κατά θεία οικονομία. Το φαινόμενο της παλλακείας εντάσσεται στην πολυγαμία που επέτρεψε ο Θεός τότε. Οι πιστοί ζούσαν σύμφωνα με τις συνήθειες της εποχής τους στην Πατριαρχική εποχή του Αβραάμ και μετέπειτα.

Η παλλακίδα δεν ήταν πόρνη αλλά θεωρούνταν δευτερεύουσα σύζυγος και τα παιδιά της θεωρούνταν παιδιά του συζύγου και της πρώτης συζύγου (Γεν. 30:3-12, 49:16-21). Ο Μωσαϊκός νόμος προστάτευσε τα δικαιώματα των παλλακίδων (Εξ. 21:7-11, Δευτ. 21:4-17). Κάποιος μπορούσε να έχει πολλές συζύγους και παλλακίδες (Α Βασ. 11:3, Β Χρον. 11:21).

Αυτά τα λίγα σας γράφω και αν χρειαστεί το ξανασυζητάμε. Μην ξεχνάτε ότι όπως λέει ο Παύλος στην προς Εβρ. 9:10,15, ο Μωσαϊκός νόμος ήταν “μέχρι καιροῦ διορθώσεως”. Με τον Χριστό επανερχόμαστε στο καθεστώς της αρχικής μονογαμίας (Ματθ. 19:5, 6).

Sören Kierkegaard: Τα κρίνα του αγρού και τα πετεινά του ουρανού

2022-01-01T10:40:24+02:00

Ο Δανός φιλόσοφος και θεολόγος στοχαστής Σαίρεν Κίρκεγκωρ (1813-1855), θεωρείται ως ο ιδρυτής του χριστιανικού υπαρξισμού, πρόδρομος του οποίου υπό μίαν έννοιαν, υπήρξε ο Γάλλος μαθηματικός και φιλόσοφος Μπλεζ Πασκάλ. Έγινε περίφημος για μερικά βαθυστόχαστα έργα του, όπως «Η έννοια της αγωνίας» (μεταφρ. Γ. Τζαβάρα, Αθήνα 1971), «Η επανάληψη» (μεταφρ. Σ. Σκοπετέα, Αθήνα 1977), «Φόβος και τρόμος» (μεταφρ. Α. Σολωμού, Αθήνα 1980), «Η έννοια της ειρωνείας» (μεταφρ. Γ.Καραγιάννη, Αθήνα ) και άλλ., που μελετούνται μέχρι σήμερα με ακόρεστο ενδιαφέρον από φιλόσοφους και στοχαστές. Αλλά, και για τον πυρήνα της φιλοσοφίας του, που μπορεί να συνοψιστεί σε μερικές εμβληματικές φράσεις και σκέψεις, όπως, «Είτε – Είτε», τα τρία στάδια της ζωής του ανθρώπου (αισθητικό – αισθησιακό, ηθικό, θρησκευτικό), και την περίφημη ρήση Die subjectivität ist die Wahrheit «Η υποκειμενικότητα είναι η αλήθεια», που σημαίνει, όχι την σχετικοποίηση ή υποκειμενικοποίηση της αλήθειας αυτής καθ’ εαυτήν, αλλά, ότι έχει ιδιαίτερη σημασία πώς το υποκείμενο (το πρόσωπο) βιώνει την αλήθεια. Παρόλο που επηρεάστηκε εν μέρει από την αρχαία ελληνική φιλοσοφία και θεωρήθηκε από μερικούς ως ο Σωκράτης της Κοπεγχάγης, ο Κίρκεγκωρ στο σύντομο άνυσμα της ζωής του – πέθανε σε ηλικία 42 ετών –, εμβάθυνε πολύ σε θέματα χριστιανικής φιλοσοφίας και ψυχολογίας. Γι’ αυτό και η διεισδυτική σκέψη του, επέδρασε τα μέγιστα σε μεγάλους στοχαστές, του ύψους και διαμετρήματος του Καρλ Γιάσπερς, Μάρτιν Χάιντεγκερ, Νικολάου Μπερντιάεφ, Καρλ Μπαθ και θεατρικούς συγγραφείς (Ίψεν, Στρίντμπεργκ κ.άλλ.).

Οι επιμελημένες εκδόσεις “Άρτος ζωής”, μας έδωσαν πρόσφατα ένα ακόμα έργο του μεγάλου αυτού στοχαστή, που περιέχει τρεις διαλέξεις του –τρεις θεοσεβείς λόγοι χαρακτηρίζονται–, μια μετάφραση από τα αγγλικά με υποβοηθητικές σημειώσεις και επίμετρο της Βασιλικής Τσακίρη.

Από πρώτη άποψη και θεώρηση ίσως, το έργο αυτό, να μην εντυπωσιάσει τον απαιτητικό αναγνώστη του Κίρκεγκωρ, συγκρινόμενο με τα προηγούμενα βαθυστόχαστα βιβλία του που εμνημόνευσα. Ίσως, να θεωρηθεί απλοϊκό ή απλουστευτικό, σε σύγκριση με τις βαθιές αναλύσεις εννοιών και σκέψεων που συναντάμε π.χ. στην «Επανάληψη», ή στην «Έννοια της αγωνίας». Ωστόσο ο Κίρκεγκωρ είναι πάντα Κίρκεγκωρ. Ογκόλιθος. Και η σκέψη του είναι πάντα πρωτότυπη, δροσερή και ενδιαφέρουσα και στα πιο (εκ πρώτης όψεως) απλά έργα του, σαν και το παρόν. Είναι ένα θρησκευτικό βιβλίο που προσφέρεται καθ’ ομολογίαν του ίδιου του συγγραφέα, με το δεξί χέρι και πρέπει να λαμβάνεται με το δεξί χέρι, σ’ αντίθεση με τα αισθητικά έργα του, που προσφέρονται με το αριστερό χέρι αλλά και οφείλουν να λαμβάνονται επίσης με το αριστερό χέρι (σελ. 9-10).

Οι τρεις λόγοι κάνουν αναφορά και ανάλυση των Λόγων του Ιησού, όπως βρίσκονται στο κατά Ματθαίον Ευαγγέλιο 6:24-34. Πρόκειται για κηρυγματικούς λόγους, όπου ο Κίργκεγκωρ με μοναδικό τρόπο, με μαεστρία, αναστοχάζεται τη φύση, τη μορφή, το περιεχόμενο, τα όρια και το ύφος του αυθεντικού κηρυγματικού λόγου. Ταυτόχρονα όμως, προχωρεί με ωραιότατες και λεπτότατες παρατηρήσεις και εμβαθύνσεις, στο να καταδείξει τη λειτουργία της φύσης, και ιδίως, πώς λειτουργούν, πώς ζουν τα πουλιά και τα κρίνα του αγρού. Απ’ αυτούς τους τρεις λόγους, εξάγονται μερικές πολύ ενδιαφέρουσες σκέψεις και διασαφήσεις που, μόνον ένας Κίρκεγκωρ θα μπορούσε μ’ αυτόν τον τρόπο να πραγματώσει.

Ας παρακολουθήσουμε τη σκέψη του.

Στην πρώτη ομιλία του, που φέρει τον τίτλο: «Εμβλέψατε εις τα πετεινά του ουρανού· Καταμάθετε τα κρίνα του αγρού», ο συγγραφέας επικεντρώνεται στη σιωπή, όπως αυτή αναδεικνύεται από τα πουλιά και ιδίως τα λουλούδια. Ας θεωρήσουμε το λουλούδι και το πουλί ως δασκάλους – μας προτρέπει –, ας μάθουμε να μείνουμε σιωπηλοί. Και το λέει αυτό, γιατί γνωρίζει και γνωρίζουμε ότι, επειδή ο άνθρωπος έχει την ικανότητα να ομιλεί, γι’ αυτόν τον λόγο, η ικανότητα να μένει σιωπηλός είναι τέχνη (σελ. 21,22,23). Επειδή το πλεονέκτημα αυτό τον βάζει σε πειρασμό τόσο εύκολα, η ικανότητά του να μείνει σιωπηλός είναι τέχνη μεγάλη.

Κατά τον Κίρκεγκωρ, πρώτιστο προαπαιτούμενο για τον άνθρωπο, είναι η αναζήτηση της βασιλείας του Θεού. Ο άνθρωπος οφείλει να γίνει με τη βαθύτατη έννοια «τίποτα» ενώπιον του Θεού. Να μάθει να μένει σιωπηλός. Και μέσα σ’ αυτή τη σιωπή επιμόνως ν’ αναζητά τη βασιλεία του Θεού. Γιατί ο Θεός είναι η άπειρη σοφία. Και ο άνθρωπος, με τον αδολεσχή λόγο του, δεν μπορεί να συνομιλεί μαζί του πολύ. Μόνο με φόβο και τρόμο μπορεί κανείς να συνομιλεί με το Θεό, δηλαδή, με αγωνία, άρα με τρέμουλο στη φωνή, άρα, σε τελευταία ανάλυση, με αφωνία, μέσα στη σιωπή. Ζήτα τη βασιλεία του Θεού, σημαίνει, προσευχήσου εν σιωπή. Όταν ο άνθρωπος γίνεται σιωπηλός όπως το λουλούδι και το πουλί, τότε είναι στην αφετηρία, η οποία συνίσταται στο να ζητάς πρώτα τη βασιλεία του Θεού, επιμένει ο Δανός φιλόσοφος. Πρόκειται για μια ιεροπρεπή σιωπή – όπως την ονομάζει, μια σιωπή που χαρακτηρίζει το δάσος, ακόμα κι όταν ψιθυρίζει, τη θάλασσα ακόμα κι όταν λυσσομανά, τη σιωπή του δειλινού. Ακόμη και το μουγκανητό, το αλύχτισμα του σκύλου, ανήκουν στο βασίλειο της σιωπής, βρίσκονται σε αρμονία με τη σιωπή. Το πουλί μένει σιωπηλό, γιατί γνωρίζει ότι, το κάθε τι, γίνεται στον προκαθορισμένο χρόνο. Το λουλούδι μένει σιωπηλό και περιμένει χωρίς να ρωτά «πότε θα έρθει η άνοιξη». Γνωρίζει ότι η βροχή κι ο ήλιος θα έρθουν στον προκαθορισμένο καιρό. Ακόμα κι όταν στέκεται και υποφέρει, ενώ μαραίνεται, μένει σιωπηλό. Μόνο στη σιωπή είναι η στιγμή, κατάλληλη. Έτσι μπορούν τόσο το λουλούδι όσο και το πουλί να γίνουν σε μας, δάσκαλοι της σιωπής και της υπομονής. Αυτό το γεγονός της σιωπής και υπομονής, εκφράζουν σεβασμό στο Θεό, για το γεγονός ότι αυτός κυβερνά, και σ’ αυτόν ανήκουν σοφία και κατανόηση.

Τη σιωπή αυτή ο Κίρκεγκωρ την αντιπαραβάλει με τον άνθρωπο τον ποιητή, που παρόλο που αρθρώνει διαφορετικό λόγο από το μέσο άνθρωπο, δεν μένει εν σιωπή… Ο Κίρκεγκωρ καταλήγει: Γίνετε σαν το λουλούδι και το πουλί, δηλαδή γίνετε εντελώς σιωπηλοί μπροστά στο Θεό. Τότε όλα τα άλλα τα υλικά και τα εφήμερα, θα σας προστεθούν, όπως μας προτρέπει το Ευαγγέλιο του Ιησού.

Στο δεύτερο λόγο του με τον τίτλο: «Ουδείς δύναται δυσί κυρίοις δουλεύειν», αναδύεται η διαλεκτική κιρκεγκώρεια διατύπωση του Είτε – Είτε (Etweder – oder). Είτε προσηλώνεσαι στον Θεό και τον αγαπάς, είτε τον μισείς. Στην καθημερινότητα βέβαια, μπορεί να μη θέλουμε να σχετιζόμαστε με κάποιον, αλλά αυτό δε σημαίνει ότι τον μισούμε κιόλας. Με τον Θεό όμως συμβαίνει κάτι το διαφορετικό. Βρίσκεται πιο κοντά στον καθένα απ’ ό,τι κι ένας ερωτευμένος/η. Γιατί ‘εν αυτώ γαρ ζώμεν και κινούμεθα και εσμέν’, σύμφωνα με τον απ. Παύλο (Πραξ. 17:28) που επικαλείται ο φιλόσοφός μας, αφού Αυτός είναι ο μόνος, που με τη χάρη του ζούμε κι έχουμε τα πάντα. Γι’ αυτό δε θα πρέπει να θεωρηθεί υπερβολή, το είτε προσηλώνεσαι στο Θεό, είτε τον απεχθάνεσαι. Εν εναντία περιπτώσει, αν μιλούσε ο Ιησούς διαφορετικά για την αποκλειστικότητα του Θεού, τότε θα φθάναμε στην κατάργηση της απολυτότητάς του. Ο Θεός δεν θα ήταν Θεός. Ο Θεός σε αντίθεση με κάθε ανθρώπινο εραστή, επιζητεί απροϋπόθετη υπακοή. Αν δεν είσαι απροϋπόθετα υπάκουος στα πάντα, τότε δεν τον αγαπάς, και αν δεν τον αγαπάς, τότε τον μισείς!

Το πουλί και το λουλούδι έρχονται εδώ να μας διδάξουν την υπακοή ως εξαναγκαστική δύναμη, ως ένας υπάκουος δάσκαλος. Η σιωπή τους, είναι ο πρώτος όρος ώστε αληθινά, να είμαστε ικανοί να υπακούμε. Εσύ, – λέει ο Κίρκεγκωρ, οδηγώντας μας στα υπαρξιακά του μονοπάτια –, μόνο εσύ, μπορείς με ιεροπρεπή σιωπή, να μετατρέψεις κάθε φωνή διαφορετική από τη φωνή του Θεού, σε σιωπή. Γιατί ο Θεός σου μιλά μέσω της σιωπής και σε οδηγεί στην υπακοή. Στην φύση παντού πραγματώνεται το θέλημα του Θεού μέσω υπακοής, γιατί όλα είναι απροϋπόθετη υπακοή. Και το σπουργίτι που πέφτει στη γη, πέφτει γιατί το θέλει, ή το επιτρέπει ο Θεός. Όλα στη φύση είναι καθαρή συμφωνία, γιατί υπακούν σε νόμους του μεγάλου νομοθέτη. Έτσι, σύμφωνα με το Ευαγγέλιο, μόνον ένας που υπακούει απροϋπόθετα μπορεί να κατανοήσει και το βαθύτερο νόημα του ίδιου του Ευαγγελίου (σελ. 65).

Ο τρίτος λόγος με τον τίτλο: «Εμβλέψατε εις τα πετεινά του ουρανού…», η φράση ολόκληρη προέρχεται από το κατά Ματθαίο 6:26-30. Είναι ίσως ο πιο μεστός και παραγωγικός λόγος του Κίρκεγκωρ.

Ο συγγραφέας μας καλεί να περιεργαστούμε το λουλούδι και το πουλί, αυτούς τους χαρούμενους δασκάλους και να γίνουμε κι εμείς χαρούμενοι. Το λουλούδι και το πουλί κατέχουν μια πρωταρχική αρχεγονότητα· κατέχουν δηλαδή, από πρώτο χέρι αυτό που διδάσκουν. Η χαρά τους βρίσκεται στο ότι βιώνουν το σήμερα. Υπάρχει ένα σήμερα και δίνεται έμφαση άπειρη σ’ αυτό το είναι. Δεν υπάρχει καμία ανησυχία για το αύριο ή για την μεθεπόμενη μέρα. Ο Κίρκεγκωρ μας ξεκαθαρίζει ότι, χαρά σημαίνει να είσαι αληθινά παρών στον εαυτό σου, σήμερα. Οφείλεις να μάθεις τη χαρά από το πουλί και το λουλούδι, που δεν ανησυχούν για το αύριο αλλά ούτε και για το παρελθόν στεναχωριούνται όπως κάνει ο άνθρωπος. Να χαίρεσαι ότι γεννήθηκες, ότι είσαι ανθρώπινο ον, ότι μπορείς με τις αισθήσεις σου να χαίρεσαι τη ζωή, ότι η φύση σου χαρίζεται άφθονα για να είσαι ευχαριστημένος.

Ωστόσο, το λουλούδι και το πουλί είναι ταυτόχρονα και δάσκαλοι θλίψης, γιατί θα υπαχθούν μια μέρα στη φθορά, θα μαραθούν, θα πεθάνουν όπως και όλη η φύση υπόκειται στο νόμο της φθοράς ή νόμο της εντροπίας, όπως μας λεν οι φυσικοί και η ίδια η Βίβλος διδάσκει (Ρωμ. 8:20, Ψαλμ. 101:27). Ο Κίρκεγκωρ, ως βαθύς θεολόγος και στοχαστής, επισημαίνει ένα χωρίο, μια φράση του απ. Πέτρου (εκ παραδρομής αποδίδεται στον απ. Παύλο), ο οποίος προτρέπει τους πιστούς να κάνουν κάτι απλό, ώστε να μπορούν όταν υφίστανται διάφορες θλίψεις να παραμένουν χαρούμενοι.

«Πάσαν μέριμναν υμών επιρρίψαντες επ’ αυτόν», δηλ. τον Θεό (Α’ Πέτρ. 5:7).

Εδώ, γίνεται μια εκ βάθους ανάλυση του ρήματος επιρρίπτω. Σημαίνει, όχι όπως το αποδίδουν διάφορες σύγχρονες μεταφράσεις απλά αναθέτω, ή εναποθέτω, αλλά εκσφενδονίζω κάτι με δύναμη, σαν με καταπέλτη. Το ρήμα «επιρρίπτω» οδηγεί στη σκέψη ότι γίνεται χρήση δύναμης. Σαν κάποιος βίαια, να πρέπει να πετάξει μακριά τη μέριμνα. Αν κάποιος δεν πετάξει όλη τη μέριμνα μακριά, τότε φυσικά κρατά πολύ από αυτήν, κάτι από αυτήν, ένα μέρος της. Τότε δεν γίνεται απροϋπόθετα χαρούμενος. Κι αν κάποιος δεν αναθέσει τη μέριμνά του στον Θεό, αλλά κάπου αλλού, τότε δεν την ξεφορτώνεται απροϋπόθετα, αλλά αυτή επανέρχεται ξανά, με τη μορφή μεγαλύτερης θλίψης, γιατί αυτού του είδους ανάθεση είναι σκόρπισμα. Το να εναποθέσεις τη μέριμνα στον Θεό σημαίνει συγκέντρωση, δια της οποίας ξεφορτώνεσαι όλη τη μέριμνα.

Απ’ το πουλί και το λουλούδι μπορούμε να μάθουμε να αφηνόμαστε όπως κι αυτά στον Θεό, κι έτσι θα γίνουμε απροϋπόθετα χαρούμενοι, αφού ο Θεός βαστάζει τη μέριμνα σα να ήταν ένα τίποτα, αφού νοιάζεται για σένα. Αν δεν γίνεσαι χαρούμενος, το σφάλμα βαρύνει εσένα, είναι η αδεξιότητα, το πείσμα, η απροθυμία σου να μην είσαι σαν το πουλί και το λουλούδι (σελ. 79,80).

Για το χριστιανό, ακόμη κι ο κίνδυνος του θανάτου, λέει ο Κίρκεγκωρ, είναι ασήμαντος αν παραμένει στον Θεό. Αν παραμένεις εν Θεώ (αδιάφορο ζων ή νεκρός) δεν θα βρεθείς εκτός Θεού, παραμένεις παρών στον εαυτό σου εν Θεώ. Το πουλί και το λουλούδι χαίρονται που ζουν σήμερα. Είναι παρόντα στον εαυτό τους μέσα σ’ αυτό το σήμερα. Μπορείς να τους μιμηθείς κι εσύ, και να είσαι χαρούμενος υπακούοντας ιεροπρεπώς κι εμπιστευόμενος στον μέγα πηδαλιούχο του Σύμπαντος και της ζωής, δια της προσευχής.

Αυτές είναι οι σκέψεις και οι υποθήκες του Κίρκεγκωρ. Μπορεί στην εποχή μας να φαίνονται παρωχημένες, για τους πολλούς. Ωστόσο, ο αιρετικός αυτός φιλόσοφος που τα έβαλε με το θρησκευτικό κατεστημένο της εποχής του, και τον θεσμοποιημένο και αισθητικοποιημένο χριστιανισμό, επιμένει ότι δεν χρειάζεται κάποιος μια φιγούρα χριστιανού, αλλά να αποκτήσει σεβασμό τού τι σημαίνει να είσαι χριστιανός. Γιατί σαφώς υπάρχει έλλειψη εμβάθυνσης και εσωτερικότητας των αυτοαποκαλούμενων χριστιανών. Ο ίδιος δεν αξιώνει ότι είναι κάποιο είδος δάσκαλου, αλλά μόνο συμμαθητής, γιατί εκπαιδεύεται κι ο ίδιος σαν συγγραφέας και σαν χριστιανός.

Ο μελετητής του Κίρκεγκωρ Πάττισον (George Pattison), – όπως μας πληροφορεί στο ενδιαφέρον επίμετρό της η Βασιλική Τσακίρη–, επισημαίνει ότι, τα λουλούδια και τα πουλιά αποτελούν μεν το πρότυπο για την ανθρώπινη εκπαίδευση, όμως οι άνθρωποι οφείλουν όχι απλά να μιμηθούν, αλλά να επιλέξουν να διδαχθούν απ’ αυτά: Τη σιωπή, την υπομονή και τη χαρά, γιατί έχουμε την ικανότητα επιλογής. Έχουμε καθήκον εν μετανοία να επιλέγουμε τον εαυτό μας και μ’ αυτόν τον τρόπο, και μόνο με αυτόν τον τρόπο, να γίνουμε ο εαυτός μας. Ακόμα οφείλουμε να αποκτήσουμε επίγνωση της α-μαρτίας (αστοχίας) και της θλίψης της αμαρτίας.

Εν κατακλείδι: Κάθε λόγος από τους τρεις «θεοσεβείς λόγους», μας καλεί να μιμηθούμε τη φυσικότητα της αυθορμησίας και της αμεσότητας του παιδιού, του λουλουδιού, του πουλιού.

Είναι ασφαλώς τέχνη να αποκτήσουμε ενότητα στην καρδιά αντί για διχασμό, να σιωπούμε ακόμα κι όταν μιλούμε, και να χαιρόμαστε όπως το λουλούδι και το πουλί βιώνοντας κι υπομένοντας (σελ. 104,105).

Ομολογώ, ότι ποτέ δε θα έκανα τόσες πολλές και λεπτές σκέψεις για ένα λουλούδι κι ένα πουλί, και το βάθος που κρύβουν τα ευαγγελικά λόγια.

Ο Κίρκεγκωρ, ο έξοχος αυτός μύστης της υπαρξιακής σκέψης, ο ποιητής της εσωτερικότητας, για μιαν ακόμη φορά με άφησε βαθιά διαλογιζόμενο. Κατέδειξε με τη σοφία του πώς μπορεί να βιώνει κανείς τη χαρά και να υπομένει τη θλίψη. Απλά κι ανεπιτήδευτα. Αλλά με υπομονή. Και με ελπίδα.

Κλείνω το μικρό αυτό σημείωμα με μια αφοπλιστική κιρκεγκώρεια σκέψη:

«Το πιο σημαντικό πράγμα για το Ευαγγέλιο δεν είναι να επιπλήξει και να κατακρίνει· το πιο σημαντικό για το Ευαγγέλιο είναι να κάνει τους ανθρώπους να ακολουθήσουν την καθοδήγησή του. Γι’ αυτό λέει «ζητείτε πρώτα». Κάνοντάς το αυτό, φιμώνει, κατά κάποιον τρόπο, όλες τις αντιρρήσεις του ανθρώπου, τον οδηγεί στη σιωπή και τον κάνει πράγματι να ξεκινήσει πρώτα αυτή την αναζήτηση» (σελ. 39,40). Και συμπληρώνει:

«Ω, είθε το Ευαγγέλιο να επιτύγχανε, με τη βοήθεια του λουλουδιού και του πουλιού, να σε διδάξει εσένα, ακροατή μου, τη σοβαρότητα, και να διδάξει εμένα πώς να σε κάνω εντελώς σιωπηλό ενώπιον του Θεού. Είθε στη σιωπή να ξεχνούσες τον εαυτό σου, να ξεχνούσες πώς ονομάζεσαι, το ίδιο σου το όνομα, έτσι ώστε εν σιωπή να προσευχηθείς στον Θεό “Αγιασθήτω το όνομά Σου”. Είθε στη σιωπή να ξεχνούσες τον εαυτό σου, τα σχέδιά σου, τα μεγαλόπνοα σχέδια που αφορούν τα πάντα ή τα περιορισμένα σχέδια που αφορούν τη ζωή σου και το μέλλον της, έτσι ώστε εν σιωπή να προσευχηθείς στον Θεό. Ελθέτω η βασιλεία Σου!».

Κωνσταντίνος Σιαμάκης: Εξωχριστιανικές μαρτυρίες για το Χριστό και τους Χριστιανούς

2022-01-01T10:19:45+02:00

Για τον μη επαρκώς πληροφορημένο αναγνώστη, ή για τον κακοπληροφορημένο νεοέλληνα, ο Χριστιανισμός σαν ιστορικό φαινόμενο έχει μηδαμινές ή ελάχιστες εξωθεν μαρτυρίες. Πιστεύεται, και είναι κοινή πλάνη, ότι εκτός από τα Ευαγγέλια και την Καινή Διαθήκη, δεν υπάρχουν πρώιμες σοβαρές μαρτυρίες από μη Χριστιανούς εθνικούς συγγραφείς που να αναφέρονται στο Χριστό, στον Ιωάννη το Βαπτιστή, στον Απόστολο Παύλο, στους πρωτοχριστιανούς και στη διάδοση του Χριστιανισμού, με αποτέλεσμα να τίθεται εν αμφιβόλω το ιστορικό περιεχόμενο και πλαίσιο της Κ.Δ., και κατ' επέκταση, το ηθικό - δογματικό μέρος.

Τη διάχυτη αυτή πλάνη, οφειλόμενη εν πολλοίς σε συγγνωστή η (και) σε ηθελημένη άγνοια των πηγών, έρχεται να ανατρέψει με έναν εξαιρετικά τεκμηριωμένο τρόπο, ο συγγραφέας Δρ. Θ. Κων/νος Σιαμάκης, με τη μελέτη του, που φέρει τον τίτλο: Εξωχριστιανικές μαρτυρίες για το Χριστό και τους χριστιανούς (Θεσ/νίκη 1995):

Πρόκειται για μια πολύ ενδιαφέρουσα και πρωτότυπη εργασία, που εκτείνεται σε 270 σελίδες, μέσα από την οποία ο αναγνώστης πληροφορείται υπεύθυνα και με τρόπο Επαγωγό, όλες τις σχετικές μαρτυρίες των ειδωλολατρών (αναμφισβήτητα τις περισσότερες φορές ουδέτερες ή μη κολακευτικές), για το Χριστό και το Χριστιανισμό, από τον 1ο αιώνα μ.Χ. μέχρι τον 4ο αιώνα και συγκεκριμένα, από το 70 μ.Χ. με τη μαρτυρία του Γάιου Σεκούνδου Πλίνιου, μέχρι το 450 μ.Χ. με τη μαρτυρία του Ζώσιμου.

Πρόκειται, βέβαια, όπως υπογραμμίζει ο συγγραφέας, για μια “ανθολογία με προοπτική εξαντλήσεως του συλλεκτικού υλικού της, που στην υφή της είναι ένα ερμηνευτικό υπόμνημα όπου οι ανθολογούμενες περικοπές παρατίθενται μεταφράζονται και υπομνηματίζονται”. Πριν από κάθε συγγραφέα προτάσσεται σύντομη εισαγωγή και δε λείπουν, σε μερικές περιπτώσεις, τα ιστορικά στοιχεία τα απαραίτητα για την κατανόηση του κειμένου.

Ιδιαίτερη εντύπωση, από τις μαρτυρίες των 34 θύραθεν συγγραφέων ή συντακτών κειμένων που ανθολογούνται, προξενούν η μαρτυρία για το Χριστό, του Ιουδαίου ιστορικού Φλαβίου Ιώσηπου (36 - 98 μ.Χ.) και των Ρωμαίων ιστορικών Τάκιτου (50 - 120 μ.Χ.), Πλίνιου Σεκούνδου και Σουητώνιου (2ος αι. μ.Χ.).

Ενώ οι μαρτυρίες των γνωστών Χριστιανομάχων φιλοσόφων Κέλσου (γρ. γύρω στο 177 μ.Χ.) του Πορφυρίου (2ος - 3ος μ.Χ. αι.) και τελικά του αυτοκράτορα Ιουλιανού του Παραβάτη (4ος αιών.), παρά τις επικρίσεις, παρανοήσεις και τα αρνητικά λιβελλογραφικά στοιχεία που περιέχουν, είναι πολύτιμα ιστορικά ντοκουμέντα από τα οποία προκύπτουν τα θετικά στοιχεία για την ιστορικότητα του Χριστιανισμού και του ιδρυτού του.

Σημαντική είναι και η μαρτυρία του Λουκιανού από τα Σαμόσατα (120 - 190 μ.Χ.) στο έργο του Περί της Περεγρίνου τελευτής, απευθυνόμενο σε κάποιον Κρόνιο, για τον Απ. Παύλο που τον αναφέρει ως Πρωτέα - Περεγρίνο, και ως προφήτη και θιασάρχη και “ξυναγωγέα”, και συγγραφέα της Βίβλου (ενν. των επιστολών), που έκαμε περιοδείες, καθώς και για τον ίδιο το Χριστό τον “άνθρωπον τον εν Παλαιστίνη ανασκολοπισθέντα”.

Στο τέλος του έργου υπάρχει πλήρης αναφορά στις αρχαίες πηγές, βιβλιογραφία, πίνακες ονομάτων, ευρετήρια βιβλικών χώριων κ.λπ.

Η εργασία ενδιαφέρει το φιλόλογο, τον ιστορικό, το θεολόγο, το θρησκειολόγο, και κάθε φιλομαθή και σκεπτόμενο άνθρωπο που θέλει να μάθει “πάντα εξ’ αρχής”. Είναι μια εργασία που έρχεται να προστεθεί και στις άλλες λαμπρές και ογκώδεις εργασίες (το Αλφάβητο, τα Γραφικά, οι Έκφυλοι κ.α.), ενός λαμπρού επιστήμονα, κλασικού φιλόλογου ερευνητή, που τόσα προσέφερε αλλά και πολλά ακόμα υπόσχεται να προσφέρει με τις πρωτότυπες και εμπεριστατωμένες μελέτες του, που συμπληρώνουν κενά σε επίμαχα θέματα.

Βαβυλών

2021-10-31T09:14:20+02:00

Βαβυλών
Η σφύρα πάσης της γης, η κατασυντρίβουσα τα έθνη,
όρος φθοροποιόν, καταβαρύνον τους γύρωθεν λαούς,
η πλήρης θησαυρών, θεών και ειδώλων,
φαυλίστρια πόλη της χλιδής και ακολασίας,
η γέμουσα από φωνάς αυλητών, μουσικών και ραψωδών
με τους ένδοξους κρεμαστούς κήπους,
τους πυργωτούς ναούς,
τα πλατιά θεόρατα τείχη
- Εκατόμπυλη πόλη της Ιστάρ και του Μαρδούκ -
εζυγίσθης στην πλάστιγγα και ευρέθης ελλιπής!
Και μια μέρα ηφανίσθης· έγινες κατοικητήριον
αίλουρων και ολολυζώντων ζώων.
Θάμβος και συριγμός!

Βαβυλών, πανάθλια πόρνη,
η κατοικούσα επί υδάτων πολλών,
η μεθύουσα με το αίμα των αγίων
σε μεγαλοπρεπή τορνευτό κρατήρα,
έχουσα ματωμένα τα κράσπεδα των ιματίων
απ’ το αίμα των μαρτύρων,
η λέγουσα, “εγώ είμαι και εκτός εμού ουδεμία άλλη”
- η Κυρία των βασιλείων -
έπεσες! Εξαίφνης! Έπεσες!
Και μέσα σε μια μέρα σε κατέλαβεν
και πείνα
και χηρεία
και ατέκνωσις.
Οι ερασταί σου, οι έμποροι και οι μεγιστάνες της γης
ολολύζουν δια σε, Βαβυλών,
ότι ηφανίσθης,
συνεθλάσθης,
συνετρίβης!
Και έγινες θαμβός και συριγμός!