Παροιμίες Σολομώντος και διδαχή Aμέν-εμ-οπέτ

Η αρχαία Αίγυπτος, η Μεσοποταμία και η Εγγύς Ανατολή γενικότερα, έχουν να μας επιδείξουν 40 διάφορες συλλογές παροιμιών, διδαχών και γνωμικού λόγου, που εκτείνονται από τη ρωμαϊκή επο­χή μέχρι την 3η χιλιετία π.Χ. Ο τύπος και η μορφή τους ομοιάζει μ’ αυτόν που παρουσιάζει το βιβλίο των βιβλικών Παροιμιών.

Το υλικό αυτό διδακτικής ποίησης που έχει συ­γκεντρωθεί από τους αρχαιολόγους και τους λόγι­ους, επέτρεψε στους μελετητές να κάνουν μια ευ­ρύτερη και ακριβέστερη θεώρηση του παροιμιακού λόγου που αποθησαυρίστηκε στο βιβλίο των Παροιμιών της Παλαιάς Διαθήκης. Για τη μελέτη της αρχαίας βαβυλωνιακής σοφίας που διαφυλά­χτηκε διάσπαρτη —γραμμένη σε δεκάδες πινα­κίδες και λίθους— κλασική παραμένει η εργασία του W. G. Lambert, Babylonian Wisdom Literature (Oxford, 1960). Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει ο γνωμικός λόγος του Σουμέριου Σουρρουπάκ (3η π.Χ. χιλιετία) και ακόμα περισσότερο του Αχικάρ (χρονολογείται από τον 5ο αιώνα π.Χ.) στην αραμαϊκή γλώσσα (το υλικό του υπαινίσσεται μια προ­γενέστερη ασσυρο-βαβυλωνιακή προέλευση). Ο Αχικάρ, εμφανίζει σε μερικά σημεία κάποια ομοι­ότητα με τον παροιμιακό λόγο της Π.Δ., ιδιαίτερα στα κεφάλαια 23 και 24.

Η ανακάλυψη και η έρευνα εκατοντάδων πι­νακίδων από την αρχαία Ουγκαρίτ της Φοινίκης, που ανακαλύφτηκαν από το 1929 και εντεύθεν από τους Γάλλους C. F. Schaeffer και G. Chenet, κατέδειξε ότι η μετρική μορφή του παραλληλι­σμού των μελών που υπάρχει στις Παροιμίες, βρί­σκεται σε απόλυτη συμφωνία με τον ποιητικό ρυθ­μό της ουγκαριτικής επικής φιλολογίας (έπος του Βάαλ κ.ά.). Η αριθμητική φόρμουλα Χ, Χ+1 που εμφανίζεται στις Παροιμίες 6:16-19, εμφανίζεται και σε χαναανιτικά-ουγκαριτικά κείμενα που χρονο­λογούνται από το 14ο π.Χ. αιώνα και εντεύθεν.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι συλλο­γές που προέρχονται από την Αίγυπτο. Από την αρχαία Αίγυπτο στη 2η χιλιετία, έχουμε αξιόλο­γο σοφιολογικό υλικό, όπως τη διδαχή του βασι­λιά Meri-ka-re, του βεζίρη Ptahotep, του βασιλιά Amen-em-het, τη διδαχή του Ani κ.ά. Οι συλλο­γές αυτές είναι γνωστές ως διδαχές (instructions) εμπεριέχουν συμβουλές, και απευθύνονται από τους συγγραφείς τους σε νεότερα άτομα που τα αποκαλούν “Υιέ μου”, όπως ακριβώς γίνεται και στις εβραϊκές Παροιμίες (Σολομώντος). Για τη δι­δαχή και το γνωμικό λόγο του βεζίρη Πτα-χο-τέπ έγραψα ήδη στο βιβλίο μου “Φως εξ ανατολής” (Ελληνικά Γράμματα, 1966), όπου παραπέμπω και τον αναγνώστη για περισσότερες πληροφορίες.

☆ ☆ ☆

Από ορισμένους μελετητές, στενές ομοι­ότητες έχουν επισημανθεί ανάμεσα στις παροιμίες 22:17—24:22 και στο γνωμι­κό λόγο του Αιγύπτιου Amen-em-opet (Αμένοφι), ο οποίος έγραψε μια διδαχή για το γιο του, συμβουλεύοντάς τον να δείχνει σεβασμό στους ηλικι­ωμένους και εκτίμηση στους ανθρώπους. Η διδα­χή του Amen-em-opet, υιού του Kanakht, παρου­σιάζει επίσης περισσότερο ενδιαφέρον, από τις άλ­λες αιγυπτιακές διδαχές, γιατί διακρίνεται, για τη μικρότερη υλιστική άποψη της ζωής και την έλλει­ψη περιαυτολογίας.

Αυτό το γεγονός της ομοιότητας οδήγησε πρω­τοπόρους Αιγυπτιολόγους μελετητές, όπως τον Humbert, τον A. Ehrman κ.ά., να συμπεράνουν την εξάρτηση του γνωμικού λόγου του Εβραίου Παροιμιαστή από τον Αιγύπτιο, λόγω της εν γένει αρχαιότητας της αιγυπτιακής φιλολογίας. Ιδι­αίτερη βαρύτητα για τη διαμόρφωση της γνώμης αυτής, έπαιξε το γεγονός ότι ο Adolf Ehrman υπέ­θεσε, ότι, στο χωρίο Παρ. 22:20 υπάρχει πα­ραφθορά των λέξεων (“και συ δε απογράψαι αυ­τά σεαυτώ τρισσώς” (Ο΄)), που θα έπρεπε να μετα­φραστεί ως “τριάντα λόγοι”! Και τούτο, για να συμ­φωνεί με τα τριάντα κεφάλαια της διδαχής του Amen-em-opet. Ορισμένες σύγχρονες μεταφρά­σεις, ακολουθώντας αυτήν την άποψη προχώρη­σαν ήδη στο να διαιρέσουν το τμήμα Παροιμίες 22:17—24:22 σε 30 χωρία ξεχωριστά από την κα­νονική διάκριση των εδαφίων, και αποδίδουν το εδ. 22:20 ως “Τριάντα ρητά με συμβουλές και γνώ­σεις έγραψα για σένα» (πρβλ. τη Νέα μετάφραση της Ελληνικής βιβλικής Εταιρίας 1997, καθώς και τη Good News Bible, τη New English Bible κ. ά.).

Η ερμηνεία όμως αυτή, αποδείχτηκε αργότερα εσφαλμένη και έχει εγκαταλειφθεί από τους νεότερους μελετητές. Η θεω­ρία της επίδρασης του Αιγύπτιου Amen-em-opet στην εβραϊκή γνωμολογία έχει επικρατήσει ανάμε­σα στους λόγιους, ενώ ο αιγυπτιολόγος Ε. Drioton υπήρξε απ’ τους λίγους, που, στηριζόμενος σε γραμματικούς και συντακτικούς λόγους, υποστή­ριξε το αντίθετο. Ότι δηλ., ο Amen-em-opet είναι βασισμένος σε αρχαία σημιτική πηγή, δοθέντος, μάλιστα, ότι οι ειδικοί δεν είναι σύμφωνοι για τη χρονολογία του γνωμικού του λόγου, που τον το­ποθετούν ανάμεσα στο 1000-600 π.Χ., με περισσό­τερη πιθανότητα τον 7ο-6ο π.Χ. αιώνα (J. Pritchard, ANET, Εισαγωγή του John A. Wilson).

Ωστόσο, λεπτομερέστερη έρευνα κατέδειξε ότι η ομοιότητα αυτή είναι περιορισμένη. Εκτεί­νεται μόνο στο 1/3 του παραπάνω τμήματος των παροιμιών (έχουν εντοπιστεί περί τα δέκα πα­ράλληλα ομοιότητες). Αυτή, μπορεί να εξηγη­θεί πολύ καλύτερα με την αναγνώριση ότι το υλι­κό των Παροιμιών είναι αρχαιότατο και ότι τόσο αυτό, όσο και ο Αμένοφις, μπορεί να στηρίζονται σε “κοινή σημιτική πηγή”, εφόσον ανάγονται στο ίδιο φιλολογικό και πολιτιστικό περιβάλλον. Επί πλέον, όπως παρατήρησε ο αιγυπτιολόγος H. W. Fairman, καθηγητής Αιγυπτιολογίας στο Πανε­πιστήμιο του Λίβερπουλ, το κείμενο των διδαχών του Αμενεμόπε ή Αμένοφι είναι εξαιρετικά δύσκο­λο, καθ’ όσον χρησιμοποιούνται σ’ αυτό μη αιγυ­πτιακοί ιδιωματισμοί και ιδέες, καθώς επίσης γί­νεται χρήση ενός ασυνήθιστα μεγάλου τμήματος σημιτικών δάνειων λέξεων. Φαίνεται, λοιπόν, ότι η διδαχή του Αμενεμόπε είναι μάλλον μια μετά­φραση από ένα αρχικό σημιτικό κείμενο. Άποψη που υποστήριξε σθεναρά ο R. O. Kevin με την δια­τριβή του The Wisdom of Amen-em-opet and its Possible Dependence upon the Hebrew Book of Proverbs (Philadelpia, 1931).

Να κάποια ενδιαφέροντα παράλληλα μεταξύ παροιμιών και της διδαχής αυτής.

Πιο γλυκό είναι το ψωμί

Όταν η καρδιά είναι χαρούμενη

από τα πλούσια γεύματα μέσα στη θλίψη (Αμεν. IX:5-8) το ίδιο (Αμεν. XVI:13)

«Καλύτερο ένα πιάτο

με λάχανα, αλλά με αγάπη,

παρά μόσχος καλοθρεμμένος και με μίσος» (Παρ. 15:17)

και

«Καλύτερα ξερό ψωμί και κρήνη,

παρά ένα σπίτι με ψητά γεμάτο,

και διχόνοια» (Παρ. 17:2).

«Μην επικοινωνείς με μισητό άνθρωπο

Μην τον επισκέπτεσαι για συνομιλία» μας λέει ο Αμένοφις (IX:13 επ.)

«Μην πιάνεις φιλία με άνθρωπο που θυμώνει,

Και με άνθρωπο ευέξαπτο μη συμπορεύεσαι» λέει ο Παροιμιαστής (22:24)

«Όσον αφορά έναν γραμματέα εξειδικευμένο στο γραφείο του,

 αυτός θα γίνει άξιος να γίνει αυλικός» (Αμεν. XXVII:16 επ)

«Είδες άνθρωπο επιτήδειο στα έργα του;

αυτός θα παρασταθεί ενώπιον βασιλέων» (Παροιμ. 22:29).

«Μη μετακινείς τα διακριτικά σημεία στα όρια της οργωμένης γης

ούτε να διεισδύσεις στα σύνορα μιας χήρας» συμβουλεύει ο Αμένοφις (VII:12,15)

«Να μην μετακινείς όρια παλιά που έθεσαν οι πατέρες σου» (Παροιμ. 22:28)

και

«Μη μετατοπίζεις τα παλιά όρια ιδιοκτησίας

και μη καταπατείς τα χωράφια των ορφανών».

λέγουν οι Παροιμίες (23:10).

«Τα πλούτη κατασκευάζουν για τον εαυτό τους φτερά όπως έχουν οι χήνες

και πετούν στους ουρανούς» σημειώνει ο Αμένοφις (IX:5)

«Μην μοχθείς ν’ αποκτήσεις πλούτη...

Διότι κατασκευάζουν φτερά σαν του αετού

και πετούν μακριά στους ουρανούς» παρατηρεί ο Παροιμιαστής (23:4).

Εδώ, θα πρέπει να σημειώσουμε ακόμη, ότι ίσως, και ο εβραίος Παροιμιαστής σαν σο­φός, θα μπορούσε να έχει επιλέξει και χρη­σιμοποιήσει άλλες παλαιότερες παροιμίες ή γνωμικά που κυκλοφορούσαν στην εποχή του, ως αποδεδειγμένης πρακτικής ηθικής αξίας και χρη­σιμότητας. Έτσι, δημιούργησε μιαν ανθολογία με “σοφά αποφθέγματα”, ξαναδουλεύοντας τα παλιά, με τη δική του προσωπική σμίλη, προσθέτοντας τις δικές του εκτεταμένες παρατηρήσεις, απόψεις και νουθεσίες, ως άνθρωπος σοφός με θεία όμως εμπειρία. Δεν συμπεριέλαβε σ’ αυτές τίποτα που δεν ευθυγραμμιζότανε με τα standards του Θεού και την ηθική του Ισραήλ. (Derek Kinder, πρβλ. Pat and David Alexander, Proverbs, στο The Lion Handbook to the Bible, 1999).

Είναι γνωστό ακόμη, ότι διανοητές που έζησαν σε διαφορετικά μέρη της γης και σε διαφορε­τικές περιόδους χωρίς καμία επαφή μεταξύ τους, σε κοινά θέματα, έχουν κατά καιρούς εκφραστεί με όμοιο τρόπο και έχουν διατυπώσει γνώμες που έχουν εξαιρετική ομοιότητα. Η ομοιότητα δεν ση­μαίνει κατ’ ανάγκην και δάνειο ή επίδραση. Γι’ αυτό και νεότεροι μελετητές (K. A. Kitchen, D. A. Hubbard, R. K. Harrison) έχουν καταλήξει ότι δεν υπάρχει κάποια “ειδική σχέση” μεταξύ διδαχής Αμένοφι και Παροιμιών.

☆ ☆ ☆

H μελέτη όμως και η σύγκριση του εξωβιβλικού γνωμικού λόγου με τις παλαιοδιαθηκικές παροιμίες οδήγησε τους με­λετητές να καταλήξουν σε ορισμένα πολύ ενδια­φέροντα συμπεράσματα, μερικά απ’ τα οποία εί­ναι τα επόμενα:

  1. Κατ’ αρχάς διαπιστώθηκε ότι η βιβλική σοφιολογική γραμματεία δεν είναι μια απομονω­μένη φιλολογία ή φαινόμενο διδακτικής ποίησης, αλλά μέρος μιας πλατιάς πολιτισμικής κληρονο­μιάς του αρχαίου κόσμου της Εγγύς Ανατολής με κοινή καταγωγή και κοινά μορφικά στοιχεία (πα­ραλληλισμός των μελών).
  2. Οι ομοιότητες που υπάρχουν μεταξύ της σοφίας του αρχαίου ανατολικού κόσμου και της βιβλικής γνωμικής ποίησης μαρτυρούν για την αρχαιότητα της τελευταίας. Γιατί, αν οι Βαβυ­λώνιοι, οι Αιγύπτιοι και οι Φοίνικες, είχαν γνωμικό λόγο που ανάγεται στη 2η π.Χ. χιλιετία και πιο μπροστά, δεν υπάρχει λόγος ν’ αρνηθούμε ότι το ίδιο συνέβαινε και με τους Εβραίους. Η ομοιότη­τα, ανατρέπει τον ισχυρισμό της αρνητικής κριτι­κής περί μεταγενέστερης τάχα εμφάνισης και ανά­πτυξης της γνωμικής ισραηλιτικής σοφιολογικής ποίησης, άποψη που εξακολουθεί να διακρατείται σ’ ορισμένες σχολές και θεολογικούς κύκλους.
  3. Παρά τις ομοιότητες (στη μορφή και στο περιεχόμενο) που μπορούν να επισημανθούν και να υποδειχθούν ανάμεσα στο εξωβιβλικό σοφιολογικό υλικό και στη βιβλική γνωμική ποίηση, υπάρχουν και σημαντικές διαφορές. Τα κείμενα της Αιγύπτου, της Μεσοποταμίας, της Ουγκαρίτ, κ.λπ. είναι ανάμεικτης ηθικής και καλλιεργούν την καιροσκοπία φαινόμενο που παρατηρείται άλλωστε και στα άλλα γειτονικά με τον Ισραήλ έθνη. Στις σκέψεις του Αμεν-ομ-οπε υπάρχουν επίσης και σκέψεις μοιρολατρίας, όπως φαίνε­ται από το ρητό του: «Η ώρα του ανθρώπου είναι γραμμένη από πριν», κάτι που δεν μπορεί να βρε­θεί στις παροιμίες Σολομώντος. Όπως ήδη διαπι­στώσαμε, αρκετά γνωμικά ομοιάζουν με Παροι­μίες και αποφθέγματα άλλων σοφών. Και, «πα­ράλληλα», σε μερικές περιπτώσεις υπάρχουν και με το γνωμικό λόγο της Άπω Ανατολής και ιδί­ως του Λάο Τσε στο «Ταό Τε Κινγκ» (βιβλίο του λόγου και της φύσης). Αλλά το σύνολο της ηθι­κής διδαχής και σοφίας της Άπω Ανατολής οδη­γεί μάλλον στην αταραξία και απάθεια: «Όποιος αγγίζει κάτι, το χαλά. Όποιος κρατά κάτι το χάνει. Ο συνετός τίποτα δεν αγγίζει και τίποτα δεν χάνει. Γι’ αυτό λέει ο συνετός: Δεν κάνω τίποτα», διδά­σκει ο Λάο Τσε.

Αντίθετα, στις παλαιοδιαθηκικές παροιμί­ες, έμφαση δίδεται στη «θεία σοφία» ως οδό ζω­ής στον φόβο (σεβασμό) του Γιαχβέ, και στη θε­τική συμπεριφορά (εκδήλωση ευσέβειας, αγάπης, εργατικότητας κ.λπ.), για επίτευξη ευημερίας, ει­ρήνης, δικαιοσύνης και πληρότητας ζωής (R. N. Gordon). Η ηθική διδαχή είναι ακτιβιστική και, υψηλότατης στάθμης, εμπεριέχουσα εν σπέρματι χριστιανικές αρχές. Όπως λόγου χάριν τα λόγια που διαβάζουμε στο χωρίο Παροιμίες 25:21, 22.

«Όταν πεινάει ο εχθρός σου,

δωσ’ του να φάει ψωμί·

και όταν διψάει δώσ’ του νερό να πιει·

γιατί έτσι πάνω στο κεφάλι του

κάρβουνα του σωρεύεις αναμμένα,

και θα σε ανταμείψει ο Κύριος» (πρβλ. αποστόλου Παύλου προς Ρωμαίους 12:20).

Όλη η συλλογή των Παροιμιών έχει θρησκευτικό-παιδαγωγικό χαρακτήρα. Στη διδαχή του Amen-em-opet μπορεί να βρούμε την παραίνεση “μη θλίβεις τον πτωχό και τον δυστυχή” (Amen., κεφ. 2), αλλά δεν θα βρούμε τη βιβλική αιτιολογία, “διότι ο Κύριος θα εκδικάσει την δίκην αυτού” (22:23). Όσο κι αν ψάξουμε δεν θα βρούμε παράλληλο της παραινέσεως “το όνομα του Γιαχβέ είναι πύργος οχυρός, ο δίκαιος ο καταφεύγων εις αυτόν είναι εν ασφαλεία” (18:10), ή “ο φό­βος του Κυρίου είναι πηγής ζωής απομακρύνων από παγίδων θανάτου” (14:27). Και πολύ περισσότερο:

«Τον εαυτό σου μην τον θεωρείς σοφό.

Να σέβεσαι τον Κύριο

και ν’ απομακρύνεσαι απ’ το κακό.

Αυτό θ’ αποβεί γιατρειά στο σώμα σου...» (Παροιμ. 7:7,8).

Ή: «Ο Φόβος του Γιαχβέ είναι η απαρχή της σοφί­ας». (Παρ. 1:7)

Ο Θεός, και ο φόβος (η ευσέβεια) του Θεού–έκ­φραση που υπάρχει περίπου δεκαπέντε φορές–βρί­σκονται στην αρχή και στο τέλος σχεδόν κάθε παροιμιακής σκέψης, πράγμα βέβαια που απουσιά­ζει, ή εμφανίζεται ελάχιστα σε εξωβιβλικές διδα­χές. πράγματι, όπως μπορεί ν’ αποδειχτεί, το βι­βλίο των Παροιμιών της Παλαιάς Διαθήκης απο­τελεί έναν «θρίαμβο της εμπειρικής λογικής» (Ουΐλιαμ Ολμπράiτ), και λίγα βιβλία θα μπορούσαν να το ξεπεράσουν σε θέματα πρακτικής σοφίας ακόμη και στην εποχή μας.

Το πρωτότυπο pdf: