Το μυστήριο του κακού

Το μυστήριο του κακού
Έτος έκδοσης: 
2014

Το δρόμο για το Άουσβιτς τον έχτισε το μίσος,
τον έστρωσε όμως η αδιαφορία.
 Ian Kershaw

 

«Χωρίς τη δυνατότητα του κακού και της αμαρτίας δεν θα ήταν νοητό και δυνατό και το αγαθό… Αυτός ο κόσμος έχει μεγαλύτερη περίσσεια του καλού έναντι του κακού» (Leibniz).

Τι είναι όμως το κακό; Ποια είναι η φύση του και η προέλευσή του; Είναι υπαρκτό ή ψευδαίσθηση, ιδέα, έλλειψη του αγαθού; Είναι σύμφυτο με την ανθρώπινη υπόσταση, εγγενές, ή επίκτητο;

Τα ερωτήματα αυτά είναι από τα πιο δύσκολα στον χώρο της ηθικής φιλοσοφίας. Ακόμα πιο δύσκολες είναι οι απαντήσεις που δόθηκαν κατά καιρούς και δίνονται από φιλοσόφους και διανοητές. Το πρόβλημα γίνεται ακόμα πιο περίπλοκο, όταν εξαρτηθεί από το πρόβλημα-ερώτημα της ύπαρξης ενός Θεού Παντοδύναμου, Πανάγαθου και Πάνσοφου όπως τον παρουσιάζει ανά τους αιώνες η ιουδαιο-χριστιανική παράδοση.

Πώς συμβιβάζεται η ύπαρξη του κακού στον κόσμο με την ταυτόχρονη ύπαρξη ενός τέτοιου Θεού που μπορεί και θέλει, εξ ορισμού, να πατάξει το κακό αλλά δεν το κάνει; Ή μήπως ο άνθρωπος δεν είναι αποτέλεσμα της δημιουργικής βούλησης ενός Θεού αλλά προϊόν βιολογικής εξέλιξης από κατώτερες μορφές ζωής, προϊόν τυχαίων μεταβολών και μεταλλάξεων όπως θέλει ο νεο-δαρβινισμός, οπότε δεν τίθεται καν τέτοιο θέμα;

Πάνω σ' αυτά τα καίρια ερωτήματα έρχονται δεκατέσσερις στοχαστές να καταθέσουν τις σκέψεις τους και να ευαισθητοποιήσουν-γονιμοποιήσουν τις σκέψεις του σύγχρονου προβληματιζόμενου αναγνώστη. Οι σκέψεις των διανοουμένων αυτών, που προέρχονται από διαφορετικά ιδεολογικά στρατόπεδα, μπορεί να μην επιλύουν οριστικά τα ως άνω ερωτήματα περί το κακό, ρίχνουν όμως αρκετό φως πάνω στη φύση του ηθικού κακού και προτείνουν κάποιες λύσεις για την περιστολή του.

***

ΥΓ: Το βιβλίο είναι διαθέσιμο σε όλα τα κεντρικά βιβλιοπωλεία.

Ακολουθεί η πλήρης φωτογραφία του βιβλίου.

Το μυστήριο του κακού

Κριτικές: 

Αισθάνομαι την ανάγκη να σας ευχαριστήσω αλλά και συγχαρώ για το υψηλής ποιότητας περιεχόμενό του, που μού κρατά συντροφιά αδιάλειπτα από τη στιγμή που άρχισα να το μελετώ. Προσεγμένος φιλοσοφικός στοχασμός, κριτική νηφαλιότητα και κοσμοθεωρητική αντικειμενικότητα, καθώς και μία "ευρυγώνια" παρουσίαση των σημαντικότερων φιλοσοφικών θέσεων πάνω σε ένα ζήτημα που, με τον ένα ή τον άλλο τρόπο, απασχολεί διαρκώς όλους μας. Πράγματι, το πρόβλημα του κακού αποτελεί, με την αιώνια αινιγματικότητά του, τη λυδία λίθο όλων σχεδόν των φιλοσοφικών συστημάτων. Μέσα από το βιβλίο σας, έχουμε την ευκαιρία μίας πανοπτικής θέασης των πλέον εμβριθών προσεγγίσεων του ζητήματος. Συγχαρητήρια! Καλή δύναμη εύχομαι σε κάθε σας συγγραφική απόπειρα, που, συν τοις άλλοις, κοσμεί το δικηγορικό κόσμο της πόλης μας.

Κωνσταντίνος Γ. Παπαγεωργίου
Επίκουρος Καθηγητής
Εκκλησιαστικού Δικαίου
Νομικής Σχολής ΑΠΘ - Δικηγόρος

***

Πιστεύω ότι η περιεκτική παρουσίαση των σχετικών απόψεων των διαπρεπών φιλοσόφων σε συσχετισμό με το πρόβλημα της ελεύθερης βούλησης του ανθρώπου αποτελεί συμβολή στο χώρο της ηθικής φιλοσοφίας με την αλήθεια της καταπληκτικής δήλωσης ότι «η ανθρώπινη φύση είναι ικανή για το χειρότερο και για το καλύτερο»… Είναι ένα έργο προβληματισμού τόσο για την ομάδα, όσο και για τα άτομα. Βέβαια, η εποχή μας της βίαιης καταναλωτικής κοινωνίας δεν δίνει χώρο στις φιλοσοφικές ενατενίσεις αλλά αυτό δεν πρέπει να αποθαρρύνει τους σκεπτόμενους ανθρώπους, την ύπαρξη των οποίων τόσο πολύ έχουν ανάγκη οι καιροί μας.

Διονύσης Κ. Μαγκλιβέρας
Καθηγητής Κοινωνιολογίας-Συγγραφέας

***

Ο ερευνητής και λογοτέχνης, δικηγόρος Δημήτρης Τσινικόπουλος στο τελευταίο βιβλίο του «Το μυστήριο του κακού», προσπαθεί να παρουσι­άσει τις σημαντικότερες διαχρονικά απόψεις περί του κακού. Στην προ­οπτική αυτή επέλεξε χαρακτηριστικούς συγγραφείς, οι οποίοι ασχολήθη­καν με το πρόβλημα του κακού. Έτσι στα κεφάλαια του βιβλίου βλέπου­με να αναπτύσσονται οι απόψεις των Γκ. Λάιμπνιτς, Φ. Ντοστογιέφσκι, Ρ. Ταγκόρ, Κ. Λιούις, X. Άρεντ, X. Γιόνας, Π. Ρικέρ, Ολ. Κλεμάν, Ε. Ιονέσκο, Ε. Μπαντιού, Γ. Κούσνερ, Λ. Ουάτσον, Χρ. Γιανναρά, Θ. Λίποβατς. Από την κατηγοριοποίηση των προαναφερόμενων προκύπτει ότι πρόκειται για φιλοσόφους, επιστήμονες, διανοητές, λογοτέχνες, κληρικούς οι οποί­οι είναι είτε Χριστιανοί όλων των ομολογιών, είτε Εβραίοι, είτε Ινδουιστές, είτε άθεοι μαρξιστές, είτε Δαρβινιστές, είτε σκεπτικιστές. Στην προοπτική αυτή η μελέτη του ζητήματος του κακού αποκτά ένα χαρακτήρα ολιστικής θεώρησης, καθώς προέρχεται από μια μεγάλη γκάμα απόψεων με διαφορετι­κές οπτικές, προσεγγίσεις, φιλοσοφικό και θεολογικό υπόβαθρο, αλλά και έντονες διαφοροποιήσεις στη νοηματοδότηση της μεταφυσικής θεώρησης. Παράλληλα, ο αναγνώστης πέρα από τη γνώση της ιστορικής πορείας της πραγμάτευσης της φύσης, της προέλευσης και της λειτουργίας του κακού, προ­βληματίζεται πάνω στη θέση του κακού σήμερα. Στις επιλογικές σκέψεις ο συγγραφέας συνοψίζει τη μελέτη σε επτά κύρια σημεία, ενώ δεν παραλείπει να θίξει και τη σχέση του κακού με το Θεό.

Αναστάσιος Μαράς
Δρ. Θεολογίας-συγγραφέας

Στον ευσύνοπτο και μεστό αυτό τόμο, μετά την εισαγωγή του καθηγητή Σωκράτη Δεληβογιατζή (σ. 9-12) σχετικά με την ανθρωπολογία του κακού, και τον πρόλογο του συγγραφέα (σ. 15-20), παρουσιάζονται διαδοχικά οι περί του κακού, της φύσης, της λειτουργικότητας και της αποστολής του απόψεις δεκατεσσάρων φιλοσόφων και διανοητών :Λάιμπνιτς, Ντοστογιέφσκι, Ταγκόρ, Λιούις, Αρέντ, Γιόνας, Ρίκερ, Κλέμαν, Ιονέσκο, Μπαντιού, Κούσνερ, Γουάτσον, Γιανναράς και Λίποβατς είναι οι παρουσιαζόμενοι, καλύπτοντας μια χρονική απόσταση από τα μέσα του 17ου αιώνα ως και τις μέρες μας. Σε κάθε περίπτωση, παρουσιάζεται σύντομα κάθε συγγραφέας, και στη συνέχεια εκτίθενται κριτικά οι απόψεις του για το κακό, από φιλοσοφική και θεολογική άποψη. Στο τέλος παρατίθενται επιλογικές σκέψεις (σ. 120-122) που συνοψίζουν και ομαδοποιούν τα γραφόμενα, αλλά και σε επίμετρο ιδιαιτέρως ενδιαφέρον κείμενο για το κακό και τη διαχρονική μελέτη του (σ. 123-126) του κ. Αν. Μαρά, Δρ. Θεολογίας. Ο τόμος ολοκληρώνεται με ευρετήριο (σ. 127-129). Στις παρουσιαζόμενες θεωρήσεις για το κακό, τη φύση και την προέλευσή του, τη σχέση του με την ανθρώπινη φύση και την ηθική λειτουργικότητά του περικλείεται ολόκληρη η σχετική φιλοσοφική, ηθική και θεολογική θεώρηση, δεδομένου ότι το κακό απασχολεί έντονα και τη θεολογία, η οποία το ερμηνεύει ως απόκλιση από το δρόμο του Θεού και εκδήλωση της επενέργειας του διαβόλου. Καλογραμμένο και περιεκτικό βιβλίο, που δηλώνει την συγκροτημένη και φιλοσοφημένη σκέψη του συγγρ. του.

Μ. Γ. Βαρβούνης
Επίκουρος καθηγητής Λαογραφίας-συγγραφέας

Μεταφυσικά θέματα έχουν ανέκαθεν απασχολήσει τον πολυδιάστατο συγγραφέα Δημήτρη Τσινικόπουλο, ερευνητή, δοκιμιογράφο και ποιητή, ο οποίος από το 1982 διακονεί παράλληλα με τη Νομική επιστήμη τη φιλοσοφία αλλά και τη Θεολογία. Στη συγκεκριμένη μελέτη από 129 σελίδες μεγάλου σχήματος των εκδόσεων Νησίδες, τον απασχολεί το πρόβλημα του «κακού», η φύση και η προέλευσή του, η εξάρτησή του από το πρόβλημα της ύπαρξης του Θεού αλλά και η ίδια η ουσία του. Είναι άραγε υπαρκτό, ή μήπως ψευδαίσθηση; Είναι το κακό σύμφυτο με την ανθρώπινη υπόσταση; Τι απαντά σε όλα αυτά η ηθική φιλοσοφία; «Πώς συμβιβάζεται η ύπαρξη του κακού στον κόσμο με την ταυτόχρονη ύπαρξη ενός Θεού που μπορεί, θέλει και γνωρίζει εξ ορισμού να πατάξει το κακό αλλά δεν το κάνει;», αναρωτιέται στον πρόλογο του δοκιμιακού έργου του ο συγγραφέας, ο οποίος δίνει το λόγο σε δεκατέσσερις στοχαστές – διανοούμενους διαφοροποιημένους ιδεολογικά. Οι απόψεις και τα επιχειρήματά τους φωτίζουν το πρόβλημα του κακού και επιτρέπουν την εξαγωγή γενικών συμπερασμάτων που συνεχίζουν τη διαχρονική συζήτηση για την δυαρχία καλού – κακού και την μεταξύ τους αντιπαλότητα.

Αρχίζοντας από τις σχετικές απόψεις του Λάιμπνιτς (1646-1716), ο οποίος θεωρεί ότι ο κόσμος μας είναι ο καλύτερος των δυνατών κόσμων, ο δοκιμιογράφος εισάγει την ιδέα της απόλυτης ελευθερίας που παρέχει τη βεβαιότητα ότι τίποτε δεν στέκεται εμπόδιο στη βούληση του ανθρώπου και αυτή είναι που τον ωθεί να κινείται με συγκεκριμένο τρόπο. Έτσι, ο Λάιμπνιτς με τα δοκίμιά του περί Θεοδικίας τηρεί αισιόδοξη στάση σχετικά με την επενέργεια του κακού, θέση με την οποία θα διαφωνήσει ο Βολταίρος συνθέτοντας την κριτική του στο έργο «Ο αγαθούλης», ενώ ο Ρουσσώ θα κάνει λόγο για τον ίδιο τον άνθρωπο ως τον μόνο αυτουργό του κακού.

Εξαιρετικά ενδιαφέρουσες οι σελίδες που αφορούν τον Ντοστογιέφσκι (1821-1881), συγγραφέα κατεξοχήν ψυχολόγου και ανατόμου της ανθρώπινης ψυχής, ο οποίος πιστεύει ότι «ο καθένας μας είναι ένοχος ενώπιον όλων για όλους και για όλα». Η πάλη του Ντοστογιέφσκι μεταξύ πίστης και ανθρώπινων παθών, μια πάλη που αποτυπώνεται στο έργο του, σύμφωνα με τον δοκιμιογράφο, «μετακυλίει το βάρος της ευθύνης από το Θεό στον άνθρωπο δείχνοντας ποιος είναι πραγματικά ο ένοχος για τη διάδοση του κακού».

Ακολουθούν σελίδες με τις σχετικές απόψεις του Νομπελίστα ποιητή Ραμπιντρανάρ Ταγκόρ (1861-1941), που εκπλήσσει πραγματικά με τη δύναμη του στοχασμού του. Για τον Ταγκόρ το κακό και η θλίψη δεν είναι παρά παρένθεση στην πορεία ενός κόσμου που βαδίζει προς την τελείωσή του. Σχετικά με το θέμα ο πρώην άθεος και στη συνέχεια απολογητής του Χριστιανισμού φημισμένος συγγραφέας C. S. Lewis (1898-1963) παραπέμπει στην Καινή Διαθήκη ισχυριζόμενος ότι τα όντα του Θεού είναι πρωτίστως προικισμένα με την ελευθερία. Η θεραπεία του κακού που παρεισφρέει στον κόσμο εναπόκειται στον από Ναζαρέτ Ιησού που με τη ζωή και το θάνατό του κατέστη ο ίδιος τρόπος και μέσον πάταξης του κακού.

Έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον να παρακολουθήσει κανείς τις απόψεις των διανοητών που αναλύονται στο βιβλίο με όλες τις παραπομπές που αποσαφηνίζουν και τεκμηριώνουν τις προβαλλόμενες θέσεις. Σελίδες για τη Γερμανοεβραία φιλόσοφο Χάννα Άρεντ(1906-1975), τον σκεπτικιστή συγγραφέα Χανς  Γιόνας (1903-1993), τον οποίο απασχόλησε κυρίως το ερώτημα της «σιωπής του Θεού» στα χρόνια της παράνοιας του Άουσβιτς, του Γάλλου διανοητή Paul Ricoeur (1913-2005), ο οποίος υπογράφει τον τόμο «Το κακό, μια πρόκληση για τη Φιλοσοφία και τη Θεολογία», αλλά και του Olivier Clement (1921-2009), Γάλλου επίσης διανοητή, πρώην αθέου, ο οποίος εντρυφεί στον πατερικό λόγο προκειμένου να καταδείξει ότι «η αληθινή παντοδυναμία του Θεού συνίσταται ακριβώς στο να θέλει και να μπορεί να διακινδυνεύει, να θέλει και να μπορεί να αυτοπροσδιορίζεται, να θέλει και να μπορεί να αγαπάει πραγματικά».

«Το κακό δεν έρχεται απ’ έξω. Βρίσκεται μέσα μας. Η Κόλαση δεν είναι έξω αλλά εδώ μέσα μας. Εμείς είμαστε η Κόλαση», θα δηλώσει ο θεατρικός συγγραφέας Ευγένιος Ιονέσκο (1912-1994) με την οξυδερκή ποιητική του ματιά, ενώ ο Alain Badiou (γενν. 1937), ομότιμος Καθηγητής Φιλοσοφίας στην Ecole Normale Superieure, στο δοκίμιό του «Το πρόβλημα του κακού» θα θεωρήσει ότι καμιά ζωή και καμιά φυσική δύναμη δεν θα μπορούσε να είναι πέραν του καλού ή του κακού, αλλά μόνον εντεύθεν του καλού και του κακού. Επειδή η εξήγηση του Πλάτωνα ότι το κακό δεν είναι παρά άγνοια του καλού δεν ικανοποιεί τον μαρξιστή διανοητή. Η έννοια της άγνοιας είναι δυσκολονόητη.

Ακολουθούν σχετικές θέσεις από το βιβλίο «Όταν συμβαίνει το κακό σε καλούς ανθρώπους», βιβλίο που έκανε διάσημο τον συγγραφέα του Χάρολντ Κούσνερ (γενν. 1935) και έγινε αφορμή να καταταγεί ανάμεσα στους πενήντα συγγραφείς που έκαναν τον κόσμο καλύτερο στο 2ο μισό του 20ού αιώνα και άλλες του δαρβινιστή ηθολόγου Λάϋαλ Ουάτσον (1939-2008). Ο τόμος των δοκιμίων του Δημήτρη Τσινικόπουλου κλείνει με τις απόψεις δύο Ελλήνων διανοητών και ομοτίμων καθηγητών Φιλοσοφίας, του πολυγραφότατου Χρήστου Γιανναρά (γενν. 1935) από το βιβλίο του «Το αίνιγμα του κακού, ήγουν μια απόπειρα διασάφησης της καταγωγής του» και του Θάνου Λίποβατς (γενν. 1943), ο οποίος απαντά στο διαιώνιο πρόβλημα του κακού με μελέτη 500 σελίδων, όπου καταδεικνύει το πρόβλημα του κακού ως πρόκληση και στοίχημα παράλληλα.

Διαβάζοντας τα μελετήματα αυτά του Δημήτρη Τσινικόπουλου σχετικά με το κακό ο αναγνώστης αναλογίζεται ότι η σχετική συζήτηση δεν πρόκειται να σταματήσει εδώ. Είναι προφανές ότι θα συνεχιστεί επειδή έχει πολλά ακόμα να προσφέρει στον πολιτισμό μας.

Νένα Κοκκινάκη

Ανιχνεύοντας «διαστροφές»

Συμφιλείν…

Στο «Εργα και Ημέραι» του Ησίοδου και στον μύθο για τα πέντε γένη κυριαρχεί η ουτοπική ιδέα ότι η ζωή ξεκίνησε από ιδανικές συνθήκες και κατέληξε στην έσχατη αθλιότητα (από τα πιο πολύτιμα μέταλλα κατέπεσε στα πιο ευτελή).

Αυτός ο ξεπεσμός του ανθρώπου αναδεικνύει τη βαθιά απαισιόδοξη αντίληψη της ζωής ότι κάποτε ο άνθρωπος ήταν από τη φύση του καλός και στη ροή του χρόνου κατάντησε φτηνός και κακός. Σ' αυτήν την κατάντια αποδίδεται η καταγωγή του κακού.

Οι Κυνικοί, που είχαν ως ιδανικό τους την επιστροφή στη φύση, αποδέχτηκαν την αφέλεια του μύθου. Ελεγαν π.χ., ότι ο Δίας καλώς τιμώρησε τον Προμηθέα γιατί με τη φωτιά έφερε κακό στους ανθρώπους. Στο ίδιο μοτίβο ο Πλάτων ταύτιζε το πρώτο γένος (τη χρυσή εποχή) με το ιδανικό κράτος. Ηλθαν αργότερα ο Δημόκριτος, οι Σοφιστές, ο Αριστοτέλης και «αποκατέστησαν» αυτή τη «βεβαιότητα» αφού δεν έβλεπαν καθόλου ιδανική την αρχική κατάσταση του ανθρώπου.

Λέμε πως ό,τι βλάπτει τον άνθρωπο είναι κακό· ό,τι τον ωφελεί είναι καλό. Η ζωή ρέει Πέραν του Καλού και του Κακού… Αλλοι αποκαλούν τα πάθη κακό και άλλοι καλό – η φύση αδιαφορεί.

Κακό είναι ο καρκίνος και ο φασισμός, τα στρατόπεδα συγκέντρωσης και το έγκλημα. Το κακό δεν αργεί να έλθει, το καλό πίπτει στάγδην.

Τόσες πραγματείες για το κακό· γιατί; Ετσι κι αλλιώς τίποτε το ανθρώπινο δεν μας φαίνεται ξένο, κανένα έγκλημα, καμία φρίκη. Τιθασεύεται ό,τι αποφασίσαμε να ονομάσουμε κακό; Εμ, δεν τιθασεύεται, ούτε από τον λόγο ούτε από τη μουσική ούτε από το θέατρο.

Ερμαια της μικρότητάς μας και ας χτίσαμε πολιτισμό και παιδεία. Ούτοι συνέχθειν αλλά συμφιλείν έφυν, κραύγασε η Αντιγόνη. Και; Ενθαρρυντική μεν διατύπωση ουδέποτε, όμως, υποτυπώθηκε έμπρακτα στην Ιστορία.

Ο ερευνητής και λογοτέχνης, δικηγόρος Δημήτρης Τσινικόπουλος στο τελευταίο βιβλίο του «Το μυστήριο του κακού» προσπαθεί να παρουσιάσει τις σημαντικότερες διαχρονικά απόψεις περί του κακού.

Η λέξη κακόν είναι ουσιαστικό το οποίο στα αρχαία ελληνικά σημαίνει τη δυστυχία, τις συμφορές, τα κακά και απαντάται στον Ομηρο (Οδύσσ. 8:63), τον Ηρόδοτο (1:65, 8:61), στους τραγικούς όπως τον Σοφοκλή (Αίας 1244), αλλά και σε άλλους συγγραφείς. Στην Καινή Διαθήκη το βρίσκουμε στα συνοπτικά Ευαγγέλια (Μτ 27:23. Μκ 15:14. Λκ 23:22), τις Πράξεις Αποστόλων (Πρ 16:28, 23:9, 28:5), αλλά και στις επιστολές (Ρωμ. 2:9, κ.λπ.).

Δημήτρης Τσινικόπουλος Το μυστήριο του κακού Εκδόσεις: Νησίδες, Θεσσαλονίκη, 2014 σελ. 129 | 

Στην πατερική γραμματεία έχει την έννοια της αμαρτίας και απαντάται από τα τέλη του 1ου αιώνα μ.Χ. στον Ιγνάτιο Αντιοχείας (Σμυρ. 7:2). Σήμερα ως γενική έννοια σημαίνει το στοιχείο που αντιβαίνει τους ηθικούς νόμους ή που προκαλεί συμφορές, την επιζήμια δυσάρεστη κατάσταση ή ενέργεια, οτιδήποτε συμβαίνει απρόοπτα και φέρνει δυστυχία, το μειονέκτημα ή ελάττωμα.

Στο παρόν βιβλίο τον συγγραφέα ενδιαφέρει η πρώτη από τις σύγχρονες σημασία της λέξης, σε συνδυασμό με το νόημα που αυτή παίρνει στη Φιλοσοφία και τη Θεολογία.

Αρχικά, ο συγγραφέας θέτει οντολογικά και άλλα ερωτήματα περί του κακού, τα οποία απασχολούν την Ηθική Φιλοσοφία. Τα εν λόγω ερωτήματα τίθενται σε συνδυασμό με τη στάση που κρατά ο Θεός απέναντι στο κακό, πρακτική που οδηγεί σε νέα ερωτήματα σχετικά με το επίμαχο θέμα.

Η προσπάθεια απάντησης όλων των προαναφερόμενων ερωτημάτων δεν είναι μονοδιάστατη, καθώς ο συγγραφέας δεν αναπτύσσει την άποψή του μέσα από βιβλιογραφική τεκμηρίωση και ανάπτυξη επιχειρημάτων. Αντίθετα, η προσπάθειά του αποκτά ένα χαρακτήρα ολιστικής θεώρησης του ζητήματος του κακού, καθώς αυτή επιτυγχάνεται μέσα από την παράθεση των σχετικών απόψεων των Γκ. Λάιμπνιτς, Φ. Ντοστογιέφσκι, Ρ. Ταγκόρ, Κ. Λιούις, Χ. Αρεντ, Χ. Γιόνας, Π. Ρικέρ, Ολ. Κλεμάν, Ε. Ιονέσκο, Ε. Μπαντιού, Χ. Κουσνέρ, Λ. Γουάτσον, Χρ. Γιανναρά, Θ. Λίποβατς.

Μέσα από τη μελέτη των περί κακού απόψεων των προαναφερόμενων στοχαστών, φιλοσόφων και θεολόγων ο αναγνώστης οδηγείται σε μια κατά το δυνατόν πληρέστερη άποψη, καθώς γίνεται γνώστης μιας μεγάλης γκάμας απόψεων με διαφορετικές οπτικές, προσεγγίσεις, φιλοσοφικό και θεολογικό υπόβαθρο, αλλά και έντονες διαφοροποιήσεις στη νοηματοδότηση της μεταφυσικής.

Μέσα από την κατηγοριοποίηση και συγκριτική μελέτη των προαναφερόμενων απόψεων προκύπτουν ενδιαφέροντα συμπεράσματα. Συγκεκριμένα, οι φιλόσοφοι, επιστήμονες, διανοητές, λογοτέχνες, κληρικοί, οι οποίοι είναι είτε χριστιανοί όλων των ομολογιών, είτε Εβραίοι, είτε ινδουιστές, είτε άθεοι μαρξιστές, είτε δαρβινιστές είτε σκεπτικιστές συγκλίνουν σε ορισμένα βασικά σημεία.

Συγκεκριμένα, επικεντρώνονται στο ηθικό κακό, δηλαδή στο κακό που πραγματώνεται από τον άνθρωπο μέσα στον κόσμο. Ακόμα, το κακό αποτελεί προϊόν της ελευθερίας του ανθρώπου, ενώ μπορεί να προκληθεί από τον οποιονδήποτε. Επίσης, αν και δεν ταυτίζεται οντολογικά το ηθικό κακό, εντούτοις είναι υπαρκτό και διαρκώς εξαπλούμενο.

Μάλιστα, το κακό θα πρέπει να θεωρηθεί διαστροφή της φύσης μας ή του αγαθού, καθώς το καλό προϋπάρχει και το κακό έπεται και τρέφεται από το αγαθό. Παρ’όλα αυτά, στη φύση και στην κοινωνία το κακό συνυπάρχει συμπλεκόμενο με το καλό, ενώ η εκρίζωσή του είναι επιθυμητή και ταυτόχρονα αδύνατη από τον άνθρωπο. Τέλος, η ύπαρξη του Θεού και των θείων ιδιοτήτων του δεν αντιφάσκει με την ύπαρξη του κακού. Μάλιστα, η ύπαρξη του κακού οδηγεί, σε πολλές περιπτώσεις, στην αναγνώριση της ύπαρξης και της αποδοχής του Θεού.

Πέρα από τις προαναφερόμενες συγκλίσεις, τόσο οι επιμέρους απόψεις όσο και οι φιλοσοφικές και θεολογικές προκείμενες των διανοητών που παρουσιάζει ο συγγραφέας διαφοροποιούνται ιδιαίτερα.

Σε κάθε περίπτωση η απροϋπόθετη προσέγγιση του προβλήματος του κακού είναι ανέφικτη, καθώς κάθε άνθρωπος δημιουργεί ή επιλέγει ανθρωπολογικές και κοσμολογικές απόψεις εδραζόμενος στις μεταφυσικές προϋποθέσεις του. Στην προοπτική αυτή συμφωνούμε με τον συγγραφέα Δημήτρη Τσινικόπουλο στην εσχατολογική προοπτική της εξάλειψης του κακού από τον Θεό.

Κατά τον χριστιανισμό το σχέδιο της Θείας Οικονομίας για τη σωτηρία του ανθρώπου με κορύφωση τη σάρκωση του Λόγου, το πάθος και την Ανάσταση του Χριστού, αποτελεί την πορεία προς αυτή την εξάλειψη. Εως τότε η ύπαρξη του κακού στον κόσμο και η δικαιοσύνη του Θεού μπορούν να κατανοηθούν μέσα από την ερμηνεία της παραβολής των ζιζανίων (Μτ 13:24-30, 36-43).

Σύμφωνα με αυτήν το ξερίζωμα του κακού θα γίνει στα έσχατα γιατί αν επιχειρηθεί κάτι τέτοιο νωρίτερα τότε ελλοχεύει ο κίνδυνος μαζί με το κακό να αφανιστούν και πρόσωπα που ανήκουν ή διά της μετάνοιας θα ενταχθούν τελικά στη Βασιλεία του Θεού.

Αναστάσιος Γ. Μαράς
Δρ Θεολογίας, διδάσκων στο Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο
Δημοσιεύτηκε στις 17/10/2016 στην Εφημερίδα των Συντακτών.