Η προέλευση τεσσάρων νομικών αξιωμάτων

Όταν έγραφα το βιβλίο μου Βίβλος ένα βιβλίο επαναστατικό (εκδ. Άγνωστο 2010), τότε αναγκάστηκα να αναδιφήσω βιβλιοθήκες ολόκληρες, και να ερευνήσω πιο βαθιά μερικά επί μέρους ζητήματα και θέματα που σχετίζονται με τη νομοθεσία και τη δικαιοσύνη. Η νομική μου παιδεία βέβαια, με βοήθησε τα μέγιστα. Αλλά, υπάρχουν πράγματα που ανακαλύπτει κανείς μόνος του ερευνώντας. Διαπίστωσα λοιπόν, ότι, όχι μόνο η έννοια της ισονομίας, της ισοτιμίας και της δικαιοσύνης, θεμελιώνονται μέσα στη Βίβλο, και ιδίως, στην υποτιμημένη από πολλούς Παλαιά Διαθήκη, πολύ πριν από το Ρωμαϊκό Δίκαιο (πρβλ. τα χωρία Δευτ. 1:17, Λευιτ. 19:15), αλλά, έκπληκτος ανακάλυψα ότι, πολλές παλαιές και σύγχρονες νομικές αρχές και διατάξεις έχουν επηρεαστεί από θεμελιώδεις βιβλικές έννοιες.

Τούτο οφείλεται μεταξύ άλλων, στο ότι, το Ρωμαϊκό Δίκαιο με το χρόνο διαποτίστηκε από χριστιανικές και βιβλικές έννοιες, τις οποίες ενσωμάτωσε, και αργότερα, τις θεσμοθέτησε γιατί διασφάλιζαν ατομικά δικαιώματα αλλά και τον ίδιο τον θεσμό της δικαιοσύνης ανέδειξαν λειτουργικά.

Η Βίβλος υπήρξε πρωτοποριακή σε πολλά θέματα προστασίας του αδυνάτου με καινοτόμες ανθρωπιστικές διατάξεις, όπως, ο θεσμός του Ιωβηλαίου, και όπως αυτές της προστασίας του εργάτη και του οφειλέτη έναντι του κυρίου του και του δανειστή. Ο εργάτης έπρεπε αμέσως να λάβει το μισθό του (Δευτ. 19:13, 24:15) και όχι να του το οφείλει ο εργοδότης, και έπρεπε να επιστραφεί το ένδυμα του οφειλέτη που πάρθηκε ως ενέχυρο με την δύση του ήλιου (Έξοδος 22:26,27, Δευτ. 24:12,13). Δεν επιτρεπόταν ακόμη, ούτε η είσοδος του πιστωτή στο σπίτι του οφειλέτη – δανειολήπτη για τη λήψη ενεχύρου, κάτι που οι δυτικές κοινωνίες αναγνώρισαν στους σύγχρονους καιρούς με το δίκαιο της αναγκαστικής εκτέλεσης!

* * *

Αλλά ας έρθουμε να δούμε τα 4 νομικά αξιώματα που κυριαρχούν μέχρι σήμερα στη νομική σκέψη και επιστήμη διατυπωμένα στη Λατινική γλώσσα, τη γλώσσα του Ρωμαϊκού Δικαίου. Ξεκινώ με ένα πασίγνωστο αξίωμα που το σχολίασε πρόσφατα (Καθημερινή 8/11/2020), ο πρώην πρόεδρος της Δημοκρατίας Προκόπης Παυλόπουλος:

Πρώτον. Fiat Justitia et pereat mundus (= Ας απονεμηθεί δικαιοσύνη και ας εκλείψει ο κόσμος).

Το ρητό αυτό που είναι σε χρήση ακόμη και χρησιμοποιείται με μια δόση υπερβολής, με την έννοια ότι, η Δικαιοσύνη είναι το παν στον κόσμο και πρέπει να απονεμηθεί πάση θυσία, για πρώτη φορά βρίσκεται στο Μεσαίωνα, στο έργο Loci Communes του Johanes Manlius, προερχόμενο από θρησκευτικούς κύκλους. Το αξίωμα βασιζόταν σε ακραία ερμηνεία ρητών της Παλαιάς Διαθήκης και, ιδίως, του προφήτη Ησαΐα 26:9 «Δικαιοσύνη μάθετε οι ενοικούντες επί της γης». Ωστόσο, το χωρίο αυτό αναφέρεται σε «θεία δίκη» εναντίον των ισχυρών, κρατούντων και των ασεβών, και όχι γενικά, όπως εφαρμόστηκε από τους κύκλους από όπου προήλθε με μονομερή νομική παιδεία. Η δικαιοσύνη στη Βίβλο είναι μια σταθερή αρχή, που διέπει τις πράξεις του Θεού ο οποίος αποδίδει εις έκαστον κατά τα έργα αυτού, πολύ πριν διατυπωθεί η αρχή στο Ρωμαϊκό Δίκαιο: «Δικαιοσύνη είναι η σταθερά και διαρκής θέλησις τού απονέμειν εκάστω το ιδίον αυτού δίκαιον» (jus suis quiqve tribuere) Βλ. Ψαλμ. 62:12, Ιωβ 34:11, Α’ Χρον. 28:9, Ιερεμ. 32:19, Ιεζ. 33:20.

Δεύτερον. Υπάρχει ένα νομικό αξίωμα, μάλλον νομική αρχή, που έχει υιοθετηθεί από όλα τα σύγχρονα προηγμένα Συντάγματα και τις νομοθεσίες. Πρόκειται για την αρχή: Nullum crimen, nulla poena, sine lege (=κανένα αδίκημα, καμιά ποινή, χωρίς νόμο). Αυτή η αρχή υπάρχει σε όλα τα ποινικά δίκαια που προχωρούν, μάλιστα, στην εκλέπτυνση sine certa lege, δηλ., χωρίς συγκεκριμένο νόμο που να προβλέπει τη νομοτυπική μορφή του αδικήματος και την επιβαλλόμενη ποινή. Προέρχεται βέβαια, από τον Ρωμαίο νομοδιδάσκαλο Ουλπιανό (2ος – 3ος αι. μ.Χ.). Οι ρίζες της, ωστόσο, ανάγονται στον απ. Παύλο και στη διδασκαλία του περί ατομικότητας της αμαρτίας και υπευθυνότητας του ατόμου, καθώς και στο ότι δεν υπάρχει αμαρτία χωρίς νόμο (Ρωμ. 5:13, 7:7-8 «ου ουκ εστι νόμος, ουδέ παράβασις»), ένα θέμα που το αναπτύσσει επιδέξια ο απόστολος σε όλη την προς Ρωμαίους επιστολή του (βλ. Β.Ε. Νικόπουλου, Η νομική σκέψις του απ. Παύλου).

Τρίτον. Γνωστή δικονομική αρχή είναι επίσης ότι: Κανείς δεν μπορεί να καταδικαστεί δυο φορές για το ίδιο έγκλημα. Μία ποινή για κάθε παράβαση. Το ρωμαϊκό αξίωμα έχει ως εξής: Non bis in idem (= όχι δις επί τω αυτώ). Προέρχεται από το βιβλίο του προφήτη Ναούμ (1:9 κατά τους Ο’) του 6ου π.Χ. αιώνα, που λέει: «Ουχ εκδικήσεις δις επί τω αυτώ Κύριε» (Δεν θα τιμωρήσεις για το ίδιο ανόμημα δύο φορές Κύριε). Το χωρίο αυτό από τη Λατινική Βουλγάτα του Ιερώνυμου του 4ου μ.Χ. αι., εισήλθε στη Λατινική φιλολογία και από εκεί στο Δίκαιο. Και παρέμεινε μέχρι σήμερα, διότι εκφράζει μια βασική αρχή του Δικαίου: Δεν μπορεί κανείς να καταδικασθεί δυο και τρεις φορές για ένα αδίκημα. Ένα αδίκημα, μία ποινή, που δεν μπορεί να ξαναεπιβληθεί.

Τέταρτον. Dura Lex sed Lex (= σκληρός νόμος αλλά νόμος) είναι ένα άλλο πασίγνωστο αξίωμα, που δείχνει τον καταναγκαστικό χαρακτήρα του Δικαίου στον οποίο όλοι (πρέπει να) υποτάσσονται. Η έρευνά μου στη Wikipedia και αλλού, έδειξε ότι, προέρχεται μεν από τον Burchard επίσκοπο Norms Γερμανίας (1025 μ.Χ.), αλλά οι ρίζες του ανάγονται στον Αυγουστίνο (4ος αι. μ.Χ.), και από εκεί, πάλι οδηγούμαστε στην Παλαιά Διαθήκη, όπου υπάρχουν αυστηρότατοι νόμοι και προβλέπονταν αυστηρές ποινές, συχνά του θανάτου (θανάτω θανατούσθω), για κεφαλαιώδη αδικήματα (π.χ. ανθρωποκτονία, ανταρσία, βλασφημία του θείου, ειδωλολατρεία κ.άλλ.). Έτσι, το ρητό διαδόθηκε και έφθασε να χρησιμοποιείται μέχρι σήμερα και στην καθημερινότητα.

Τα παραδείγματα μπορούν να πολλαπλασιαστούν, αν κάνουμε έρευνα στις περίφημες «Εισηγήσεις» (Intitutiones) του Αυτοκράτορα Ιουστινιανού (6ος αι. μ.Χ.). Στην «Εκλογή» του Λέοντος του Γ’ του Ισαύρου (γ. 741 μ.Χ.) που αποτελεί Επιτομή της Ιουστιάνειας Κωδικοποίησης, περιέχεται παράρτημα στο οποίο υπάρχει το Μωσαϊκό Παράγγελμα με 70 αποσπάσματα της Πεντατεύχου. Ο πλήρης τίτλος είναι: Εκλογή του παρά Θεού δια του Μωυσέως δοθέντος νόμου τοις Ισραηλίταις. Το κείμενο επαναλαμβάνει χωρία της Παλαιάς Διαθήκης κατά τους Ο’ (βλ. Σπύρου Ν. Τρωιάννου, Οι Πηγές του Βυζαντινού Δικαίου, 1999).

Τέλος, σημειώνω ότι, πολλές αρχές του Μωσαϊκού νόμου ενσωματώθηκαν στο Common Law της Αγγλίας και σε πρώιμα Αγγλικά Συντάγματα.

Ο Αμερικανός νομομαθής Μπόουμαν (Bowman) είπε κάποτε: «Όλος ο συμπαγής όγκος της Αγγλικής και Αμερικανικής νομοθεσίας μπορεί να συμπτυχθεί σε πολύ λίγες μεγάλες αρχές, οι οποίες μεταδόθηκαν από τον Μωυσή». Ο Δεκάλογος θεωρείται η βάση του Αμερικανικού Συντάγματος και οι Πατέρες του Αμερικάνικου Έθνους, χάραξαν τα λόγια του Μωυσή στην «Καμπάνα της Ελευθερίας».

Οι πιο πρόσφατες αναρτήσεις